Ở Thanh Hóa có một loài đặc sản thoạt nhìn khá kỳ lạ, lớp da nâu xù xì, thân hình trơn nhớt, tên gọi nghe có phần dữ dằn nhưng lại được người sành ăn yêu thích bởi thịt giòn dai, béo ngậy và hương vị đậm đà. Đó là con bà chằn, hay còn gọi là con lư – một loài nhuyễn thể sống ở vùng nước lợ, từng gắn bó với những bữa cơm dân dã của người dân xứ Thanh.
Con bà chằn là tên gọi khác của con lư, một loài nhuyễn thể không có lớp vỏ cứng bên ngoài. Ở một số địa phương, chúng còn được gọi là con xù xì, dựa trên đặc điểm lớp da sần sùi, không nhẵn mịn như nhiều loài thủy sản quen thuộc.
Nhìn bên ngoài, con bà chằn có hình dáng khá đặc biệt, trông tựa một con rùa nhỏ. Phần thân phía dưới thường có màu vàng óng, trong khi mặt lưng mang sắc nâu đất, bề mặt gồ ghề và phủ một lớp chất nhờn. Chính vẻ ngoài khác lạ này khiến những người lần đầu nhìn thấy không khỏi tò mò, thậm chí có phần e ngại.
Loài nhuyễn thể này thường sinh sống tại những khu vực cửa sông, nơi có sự giao thoa giữa nước ngọt và nước mặn, đặc biệt là những vùng bãi bùn giàu phù sa. Ở Thanh Hóa, người dân có thể tìm thấy chúng tại những bãi lác, bãi năn, bãi cói, bãi sú và các khu vực ven sông nước lợ. Đây là môi trường thuận lợi để con bà chằn vùi mình dưới lớp bùn mềm, tìm kiếm thức ăn và sinh trưởng.
Ban ngày, con bà chằn thường ẩn sâu trong bùn đất để tránh ánh sáng và trú ẩn. Đến chiều tối, nhất là những ngày thời tiết thay đổi, trời chuyển mưa hoặc vừa có mưa xong, chúng bắt đầu bò ra ngoài kiếm ăn. Đây cũng là thời điểm người dân địa phương tranh thủ ra bãi để tìm bắt.
Theo kinh nghiệm của những người từng khai thác con bà chằn, việc tìm được chúng đòi hỏi sự kiên nhẫn và am hiểu địa hình. Người bắt phải quan sát những vùng bùn thích hợp, lần theo dấu vết hoặc dùng tay mò sâu xuống lớp đất mềm. Có những hôm phải đi từ chiều tối đến khuya mới thu được một mẻ kha khá.
Với người dân vùng ven biển Thanh Hóa, con bà chằn không phải sản vật xa lạ. Loài này từng gắn bó với tuổi thơ của nhiều thế hệ, xuất hiện trong những bữa cơm gia đình từ thời cuộc sống còn nhiều thiếu thốn. Khi ấy, người dân thường tranh thủ ra sông, ra bãi bồi tìm bắt các loại thủy sản tự nhiên để cải thiện bữa ăn.
Trong số những địa điểm có con bà chằn ở xứ Thanh, bãi Bút thuộc sông Đằng được người dân địa phương đánh giá là nơi có con bà chằn ngon. Khu vực này có nguồn phù sa dồi dào, tạo điều kiện thuận lợi cho loài nhuyễn thể sinh sống. Theo chia sẻ của người dân, con lư ở đây được đánh giá cao nhờ chất lượng thịt thơm, béo và đậm vị.
Sau khi bắt về, con bà chằn có thể sống khoảng 2 tuần nếu được bảo quản trong điều kiện phù hợp. Tuy nhiên, công đoạn sơ chế lại khá cầu kỳ bởi chúng thường vùi sâu dưới bùn lầy, bên ngoài phủ một lớp chất nhờn để bảo vệ cơ thể. Nếu không làm sạch kỹ, món ăn dễ còn mùi bùn và ảnh hưởng đến hương vị.
Theo cách làm truyền thống, người dân thường cho con bà chằn vào rổ, trộn cùng cát và tro bếp hoặc vôi tôi rồi chà xát nhiều lần để loại bỏ lớp nhớt. Công đoạn này phải thực hiện cẩn thận cho đến khi bề mặt thân con bà chằn sạch sẽ, chuyển sang màu vàng nhạt giống màu mỡ gà. Sau đó, chúng được rửa lại bằng nước muối, làm sạch phần ruột và loại bỏ những chất bẩn còn sót lại trước khi đem chế biến.
Sau khi sơ chế, con bà chằn có thể được chế biến thành nhiều món ăn khác nhau như hấp, xào chua ngọt hay xào sả ớt.
Người dân địa phương thường cho rằng con bà chằn tươi sống đem hấp là ngon nhất. Với loại đã được bảo quản trong tủ đông, các món xào thường được ưu tiên hơn vì dễ kết hợp gia vị và tạo độ đậm đà cho món ăn.
Tại một số thời điểm, con bà chằn chưa qua sơ chế có giá khoảng 40.000 đồng/kg, trong khi loại đã được làm sạch có thể lên tới 160.000 đồng/kg. Ngoài Thanh Hóa, loài này cũng xuất hiện ở một số tỉnh miền Tây Nam Bộ, tập trung tại các khu vực rừng ngập mặn.
