Trên thực tế, hình thái khuôn mặt có mối liên hệ nhất định với sự phát triển của hệ xương và tình trạng nội tiết.
Nhiều người cho rằng trẻ có khuôn mặt to, miệng nhô, cằm hếch thường khó cao lớn. Ngược lại, khuôn mặt tròn trịa, bầu bĩnh lại được xem là dấu hiệu của dinh dưỡng tốt và tiềm năng chiều cao. Tuy nhiên, cả hai cách suy đoán này đều thiếu cơ sở nếu chỉ dựa vào một vài đặc điểm bên ngoài.
Điều đáng quan tâm hơn là những dấu hiệu liên quan đến sự phát triển xương, cấu trúc hàm mặt, hô hấp và giấc ngủ. Trong đó, có ba đặc điểm trên gương mặt thường được nhắc đến khi đánh giá sự phát triển của trẻ.
Cấu trúc khuôn mặt và sự phát triển của xương hàm
Để hiểu mối liên hệ này, cần biết rằng sụn tăng trưởng nằm ở hai đầu xương dài, giữ vai trò quan trọng trong quá trình phát triển chiều dài của xương. Khi sụn tăng trưởng chưa đóng, xương vẫn tiếp tục dài ra; khi đã đóng, chiều cao gần như không tăng thêm.
Sự phát triển của xương mặt và xương ở tay chân đều chịu ảnh hưởng của hệ thống nội tiết, nhưng hình dáng khuôn mặt không phải căn cứ để xác định tình trạng sụn tăng trưởng.
Một số trẻ có cấu trúc khuôn mặt hài hòa, vùng trán và gò má phát triển cân đối, phần má phân bố đều. Tuy nhiên, không có một kiểu khuôn mặt cụ thể nào bảo đảm trẻ sẽ cao lớn trong tương lai.
Điều phụ huynh cần chú ý hơn là tình trạng thở bằng miệng kéo dài. Trẻ bị phì đại VA, nghẹt mũi hoặc gặp vấn đề đường hô hấp trên thường có thói quen há miệng khi ngủ. Nếu tình trạng này kéo dài, sự cân bằng của các cơ vùng mặt có thể bị ảnh hưởng, làm thay đổi quá trình phát triển xương hàm trên, vị trí cằm và cấu trúc vùng giữa mặt.
Vấn đề đáng lo ngại hơn là thở khó khi ngủ thường đi kèm với giấc ngủ chập chờn, ngủ không sâu hoặc ngưng thở khi ngủ. Trong khi đó, hormone tăng trưởng được tiết ra theo từng đợt, đặc biệt nhiều trong giai đoạn ngủ sâu. Vì vậy, chất lượng giấc ngủ có ảnh hưởng quan trọng đến quá trình phát triển chiều cao của trẻ.
Nếu trẻ thường xuyên ngủ không ngon, ngáy to, há miệng hoặc có dấu hiệu ngưng thở khi ngủ, phụ huynh nên đưa con đi kiểm tra để tìm nguyên nhân.
Răng mọc thẳng hàng và khớp cắn cân đối
Đặc điểm thứ hai cần quan sát là sự sắp xếp của răng và khớp cắn.
Răng mọc chen chúc, lệch lạc thường cho thấy cung hàm không có đủ không gian. Tuy nhiên, răng thẳng hàng cũng chưa đủ để kết luận xương hàm phát triển bình thường. Phụ huynh cần chú ý cả tương quan giữa hàm trên và hàm dưới.
Ở khớp cắn bình thường, răng cửa hàm trên thường phủ nhẹ lên răng cửa hàm dưới. Nếu hàm dưới đưa ra trước quá nhiều hoặc răng hàm trên nhô ra rõ rệt, trẻ cần được kiểm tra để xác định có bất thường về cấu trúc và sự phát triển của xương hàm hay không.
Một nguyên nhân được đề cập là chế độ ăn quá mềm, khiến trẻ ít phải nhai. Chẳng hạn, trái cây luôn được cắt nhỏ, thịt thường xuyên xay nhuyễn và thức ăn ít đòi hỏi lực nhai. Việc thiếu kích thích cơ học trong thời gian dài có thể ảnh hưởng đến hoạt động của cơ nhai và sự phát triển cung hàm.
Cấu trúc hàm mặt cũng có mối liên hệ với tư thế đầu, cổ và đường thở. Vì vậy, tình trạng răng mọc lệch hay khớp cắn bất thường cần được đánh giá đúng cách, không nên vội xem đây là căn cứ trực tiếp để dự đoán chiều cao của trẻ.
Ánh mắt và quầng thâm dưới mắt
Đặc điểm thứ ba là tình trạng vùng da quanh mắt. Một số trẻ thường xuyên có quầng thâm dưới mắt, ngay cả khi đã ngủ đủ giấc. Đây có thể là dấu hiệu liên quan đến viêm mũi dị ứng hoặc tình trạng tắc nghẽn đường hô hấp trên.
Ở trẻ bị viêm mũi dị ứng kéo dài, tuần hoàn máu vùng quanh mắt có thể bị ảnh hưởng, tạo nên quầng thâm đặc trưng. Tình trạng này thường đi kèm với nghẹt mũi, khó thở bằng mũi và giấc ngủ kém chất lượng.
Khi đường thở bị cản trở, trẻ dễ ngủ không sâu, thường xuyên tỉnh giấc hoặc phải thở bằng miệng. Những vấn đề về giấc ngủ kéo dài cũng ảnh hưởng đến quá trình tiết hormone tăng trưởng, từ đó tác động đến sự phát triển thể chất và chiều cao.
Vì vậy, nếu trẻ thường xuyên bị thâm quầng mắt, nghẹt mũi, ngáy hoặc ngủ không yên, phụ huynh nên chú ý kiểm tra sức khỏe đường hô hấp, đặc biệt là tình trạng viêm mũi dị ứng và phì đại VA.
Tuy nhiên, quầng thâm mắt cũng xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác như di truyền, cơ địa hoặc sắc tố da. Không nên chỉ dựa vào dấu hiệu này để kết luận trẻ thiếu oxy hay chậm phát triển chiều cao.
Đến đây, nhiều phụ huynh sẽ đặt câu hỏi: Trẻ có khuôn mặt nhỏ, cằm nhọn thì sau này sẽ thấp bé?
Câu trả lời là không. Hình dáng khuôn mặt chịu ảnh hưởng lớn từ yếu tố di truyền. Nếu bố mẹ có vóc dáng nhỏ nhắn, trẻ thừa hưởng cấu trúc khuôn mặt tương tự nhưng vẫn tăng trưởng đều đặn, các chỉ số phát triển phù hợp với độ tuổi thì không có lý do để quá lo lắng.
Điều cần quan tâm là tốc độ tăng trưởng và những thay đổi bất thường về thể chất. Đặc biệt, nếu trẻ có dấu hiệu dậy thì sớm, chẳng hạn bé gái phát triển ngực trước 8 tuổi hoặc bé trai có dấu hiệu tăng kích thước tinh hoàn trước 9 tuổi, phụ huynh nên đưa con đi khám.
Dậy thì sớm khiến xương phát triển nhanh trong thời gian đầu nhưng cũng thúc đẩy quá trình đóng sụn tăng trưởng, khiến trẻ kết thúc giai đoạn phát triển chiều cao sớm hơn bình thường.
Nhìn chung, khuôn mặt không phải chiếc thước đo chiều cao của trẻ. Những thay đổi ở cấu trúc hàm mặt, răng, mắt hay thói quen hô hấp chỉ là những dấu hiệu để phụ huynh chú ý đến sức khỏe của con. Muốn đánh giá chính xác tiềm năng chiều cao, cần theo dõi biểu đồ tăng trưởng, tốc độ tăng chiều cao qua từng năm và kiểm tra tuổi xương khi có chỉ định của bác sĩ.
