Có vị chua khiến người ăn phải xuýt xoa khi còn xanh, đến lúc chín lại chuyển sang ngọt thanh, thơm dịu, dâu da xoan từng là món quà vặt của trẻ con miền quê. Những chùm quả nhỏ ngày nào thường bị bỏ quên trên bờ rào, ven đồi, nay lại được nhiều người tìm mua trên chợ mạng với giá khoảng 50.000 đồng/kg.
Dâu da xoan còn có nhiều tên gọi khác như châm châu, hồng bì dại, xoan đào hay dâm bôi, thuộc loài Clausena excavata. Loài cây này phân bố ở nhiều quốc gia Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, Lào, Thái Lan.
Cây dâu da xoan không quá lớn, thân gỗ nhỏ, nhiều cành và có sức sống khá khỏe. Lá kép màu xanh đậm, hoa nhỏ màu trắng thường mọc thành từng chùm. Sau thời gian ra hoa, cây bắt đầu đậu những chùm quả nhỏ, mỗi quả chỉ cỡ đầu ngón tay, bên ngoài có lớp vỏ hơi sần. Ở nước ta, quả thường vào mùa từ khoảng tháng 9 đến tháng 11, tùy điều kiện thời tiết và khu vực trồng.
Ngày trước, dâu da xoan gần như không được coi là một loại cây ăn quả có giá trị. Cây có thể mọc tự nhiên ở ven rừng, bờ đồi, bờ rào hoặc được trồng quanh nhà, trường học để tạo bóng mát. Vì quá quen mắt, người ta thường không mấy để ý đến những chùm quả sai lúc lỉu trên cành.
Thời gian gần đây, những loại trái cây dân dã gắn với ký ức tuổi thơ ngày càng được chú ý, dâu da xoan cũng từ đó trở thành mặt hàng được tìm kiếm trên chợ mạng. Những chùm quả hái từ cây tự nhiên hoặc vườn nhà được đóng túi, rao bán cho khách ở thành phố. Giá thường dao động từ 30.000 - 50.000 đồng/kg.
Sức hút của dâu da xoan đến từ hương vị. Quả xanh có vị chua khá mạnh, cắn vào là vị chua lan nhanh trong miệng, khiến người ăn phải nhăn mặt, xuýt xoa. Nhưng cũng chính cái vị chua đặc trưng ấy lại tạo nên sức hấp dẫn riêng. Quả xanh thường được chấm với muối ớt hoặc muối tôm, vị chua kết hợp với vị mặn, cay và đậm đà của muối tạo thành món ăn vặt đơn giản mà dễ nhớ.
Có người thích dâu da xoan khi quả mới chuyển màu, bởi lúc này thịt vẫn giữ độ giòn, vị chua đã bớt gắt nhưng chưa mất hẳn, xen vào đó là chút ngọt nhẹ. Đây được xem là độ chín khá lý tưởng để ăn trực tiếp hoặc đem dầm, lắc cùng đường, muối và ớt.
Khi chín hơn, vỏ quả chuyển dần sang vàng cam hoặc đỏ nhạt. Lúc này phần thịt mềm, vị chua dịu lại và vị ngọt nổi rõ hơn. Mùi thơm cũng trở nên dễ nhận biết, tạo cảm giác thanh nhẹ khi ăn. So với quả xanh, dâu da xoan chín phù hợp với những người không thích vị chua mạnh nhưng vẫn muốn thưởng thức nét đặc trưng của loại quả này.
Không chỉ ăn tươi, dâu da xoan còn có thể được biến tấu theo nhiều cách. Quả xanh đem dầm với muối ớt, muối tôm, đường và ớt là cách phổ biến nhất, vừa giữ được vị chua tự nhiên vừa tạo thêm vị cay mặn kích thích vị giác. Quả chín có thể ngâm đường làm siro, dùng pha nước uống hoặc chế biến thành mứt. Một số gia đình còn tận dụng vị chua của quả để tạo vị cho các món ăn, trong đó có những món canh chua hoặc nước sốt.
Với những người từng sống ở vùng quê, dâu da xoan còn gợi lại cách ăn rất riêng của trẻ nhỏ ngày trước. Mỗi khi cây vào mùa, chỉ cần phát hiện một chùm quả chín là cả nhóm đã tìm cách hái xuống. Có khi trèo lên cành, có khi dùng sào khều từng chùm, rồi ngồi ngay dưới gốc cây chia nhau. Quả chín được hái ăn tại chỗ, còn những quả xanh thường mang về chấm muối. Vị chua làm ai cũng xuýt xoa nhưng chẳng mấy người chịu dừng lại.
Hiện nay, ngoài những cây mọc tự nhiên, dâu da xoan đã được một số hộ dân giữ lại và trồng quanh vườn, bờ rào hoặc trên những khu đất phù hợp để lấy quả. Cây dễ sinh trưởng, không cần chăm sóc quá cầu kỳ và có thể cho thu hoạch sau một thời gian trồng.
