Nhìn không khác một loại cỏ dại mọc xen trong vườn, bờ rào, bờ ruộng, rau xương cá từng bị nhiều người nhổ bỏ hoặc hái về làm thức ăn cho lợn. Ít ai biết rằng, ở một số tỉnh miền Bắc, từ xưa người dân đã sử dụng rau xương cá như một loại rau ăn. Chúng có vị ngọt thanh, hương vị lạ miệng, có thể chế biến thành nhiều món ngon.
Rau xương cá còn có tên gọi khác là rau hến, phân bố tại một số khu vực cận nhiệt đới như Việt Nam, Lào, Trung Quốc, Thái Lan... Tại Việt Nam, loại cây này được tìm thấy ở nhiều địa phương như Cao Bằng, Sơn La, Lào Cai, Lai Châu, Nghệ An...
Đây là loại cây thân thảo, thân mọc thẳng và vươn lên, thân mềm, lá xanh mọc dọc theo thân. Khi còn non, phần ngọn và lá được hái làm rau. Loại cây này khá dễ sống, thường xuất hiện tự nhiên ở vườn nhà, ruộng nương hoặc xen giữa các luống hoa màu. Vào mùa mưa, khi đất có đủ độ ẩm, cây phát triển nhanh, những bụi rau xanh tốt có thể mọc dày trên một khoảng đất.
Ngày trước, mỗi khi đến bữa, người lớn hoặc trẻ nhỏ chỉ cần ra vườn, men theo bờ ruộng là có thể hái được một rổ rau đủ loại. Rau xương cá thường được hái cùng rau thài lài, dây bát, rau riệu, rau dền... Mỗi thứ một ít, tất cả được đem về nhặt, rửa sạch rồi nấu chung thành một nồi canh tập tàng.
Nồi canh không có nguyên liệu đắt tiền nhưng lại có hương vị rất riêng. Các loại rau dại hòa quyện, tạo nên vị ngọt thanh tự nhiên, nước canh trong và thơm mùi rau đồng quê. Có nhà cho thêm tôm, tép, cá đồng hoặc thịt bằm để nước dùng đậm đà hơn. Ăn cùng cơm trắng nóng hổi, bát canh tập tàng giản dị nhưng dễ khiến người ta nhớ mãi.
Rau xương cá khi thưởng thức cũng có vị ngọt tự nhiên, thanh nhẹ và hơi dai, khác với những loại rau quen thuộc như rau cải hay rau lang. Chính độ dai đặc trưng khiến rau cần được chế biến đúng cách để dễ ăn. Phần ngọn non có thể luộc rồi chấm nước mắm, kho quẹt hoặc dùng ăn kèm các món dân dã.
Rau cũng có thể xào tỏi. Khi xào chín, rau mềm hơn nhưng vẫn giữ được độ dai nhẹ, kết hợp với vị thơm của tỏi tạo thành món ăn đơn giản, đưa cơm. Với những người lần đầu thưởng thức, đây là cách chế biến khá dễ ăn bởi không cần sử dụng nhiều gia vị mà vẫn cảm nhận được vị đặc trưng của rau.
Một món khác được nhiều người yêu thích là canh rau xương cá nấu thịt bằm hoặc tôm. Rau thường được cắt nhỏ trước khi nấu và nên đun kỹ để phần thân mềm hơn. Vị ngọt tự nhiên của rau hòa cùng vị đậm đà của thịt hoặc tôm tạo nên bát canh thanh nhẹ, lạ miệng.
Hiện nay, trên các chợ mạng, rau xương cá được rao bán với giá khoảng 60.000 đồng/kg. Rau xương cá cũng khá khó bảo quản. Sau khi thu hái, cây dễ bị giập nát nếu vận chuyển không cẩn thận, vì vậy người bán thường phải đóng gói kỹ và giao hàng trong thời gian ngắn.
Mùa mưa cũng là thời điểm rau xương cá phát triển mạnh nhất. Khi đất có độ ẩm cao, cây nhanh bén rễ, mọc thành từng đám và cho nhiều ngọn non để thu hái. Tuy nhiên, vì trước đây chủ yếu mọc hoang nên sản lượng phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên.
Để đáp ứng nhu cầu của thị trường, một số hộ dân đã bắt đầu đưa rau xương cá về trồng. Cây được đánh giá là dễ sống, sinh trưởng nhanh và không đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc quá phức tạp. Sau khoảng 45-60 ngày trồng, cây có thể bắt đầu cho thu hoạch.
