Trong hành trình nuôi dạy con, nhiều phụ huynh luôn mong con học giỏi, đạt kết quả tốt và có thành tích nổi bật ở trường. Khi con mang về điểm số cao, bố mẹ vui mừng, tự hào và dành cho con những lời khen ngợi. Ngược lại, khi kết quả không như mong đợi, không ít người cảm thấy thất vọng, lo lắng, thậm chí vô tình trách móc hoặc so sánh con với bạn bè.
Những phản ứng tưởng chừng bình thường ấy, nếu lặp đi lặp lại, có thể khiến trẻ dần hình thành suy nghĩ rằng thành tích học tập là điều kiện để nhận được sự hài lòng và yêu thương từ gia đình.
Đặc biệt, với những đứa trẻ luôn được kỳ vọng phải giỏi giang, đứng đầu lớp hoặc đạt thành tích cao, áp lực không chỉ nằm ở việc học mà còn ở nỗi sợ khiến bố mẹ thất vọng. Trẻ có thể cố gắng học tập không đơn thuần vì muốn khám phá kiến thức hay hoàn thiện bản thân, mà vì lo rằng nếu điểm số sa sút, tình cảm của bố mẹ dành cho mình cũng sẽ thay đổi.
Ảnh minh họa.
Một câu hỏi như: “Nếu con không đứng nhất, bố mẹ có còn yêu con không?” có thể khiến nhiều người lớn bất ngờ. Tuy nhiên, đằng sau đó đôi khi là nỗi bất an của một đứa trẻ đang cố tìm kiếm sự bảo đảm rằng mình vẫn được yêu thương, ngay cả khi không đạt thành tích tốt. Khi tình yêu thương bị trẻ cảm nhận như phần thưởng dành cho những kết quả xuất sắc, việc học dễ trở thành gánh nặng, còn những lần mắc lỗi hay thất bại lại khiến trẻ nghi ngờ giá trị của chính mình.
Vậy làm thế nào để trẻ hiểu rằng điểm số chỉ phản ánh một phần quá trình học tập, chứ không quyết định giá trị của bản thân hay tình yêu thương mà bố mẹ dành cho con? Khi con đạt kết quả không như kỳ vọng, bố mẹ nên nói gì và ứng xử ra sao để vừa giúp con nhìn nhận thiếu sót, vừa không khiến trẻ cảm thấy mình kém cỏi? Làm thế nào để khuyến khích con nỗ lực, có trách nhiệm với việc học mà không biến thành tích thành thước đo duy nhất của sự thành công?
Đặc biệt, trong cuộc sống hằng ngày, bố mẹ cần làm gì để con cảm nhận được rằng dù đạt điểm cao hay chưa làm tốt, con vẫn luôn được lắng nghe, tôn trọng và yêu thương? Chuyên gia tâm lý Quang Thị Mộng Chi sẽ giúp bố mẹ tìm hiểu cách đồng hành cùng con, để trẻ có động lực học tập từ sự tự tin và mong muốn tiến bộ, thay vì luôn sống trong nỗi sợ làm người lớn thất vọng.
Chuyên gia tâm lý Quang Thị Mộng Chi.
Nếu con đi học về, buồn bã nói: “Nếu con không đứng nhất, bố mẹ có còn yêu con không?” hay “Hôm nay con chỉ đứng thứ 5, không được đứng nhất nữa”, bố mẹ nên phản ứng thế nào để con không cảm thấy mình kém cỏi?
Khi trẻ hỏi “Nếu con không đứng nhất, bố mẹ có còn yêu con không?”, thật ra con không hỏi về điểm số. Điều con muốn biết quan trọng hơn nhiều: “Con có còn được bố mẹ yêu thương không?”.
Vì vậy, việc đầu tiên bố mẹ cần làm là trả lời câu hỏi về tình thương, sau đó mới nói đến chuyện học.Bố mẹ có thể tạm dừng việc đang làm, ngồi xuống ngang tầm mắt con, ôm hoặc nắm tay con và nói rõ ràng: “Bố mẹ yêu con vì con là con, không phải vì con đứng thứ mấy. Con đứng nhất hay đứng thứ năm thì bố mẹ vẫn yêu con như vậy.” Câu nói ấy cần chắc chắn, chậm rãi, đủ để con nghe và tin. Với trẻ nhỏ, một cái ôm và giọng nói bình tĩnh của bố mẹ có sức thuyết phục hơn mọi lời giải thích.
Tiếp theo, bố mẹ nên ghi nhận cảm xúc của con thay vì vội gạt đi. Những câu như “Có gì đâu mà buồn” hay “Thứ năm cũng giỏi rồi” tuy xuất phát từ ý tốt nhưng dễ khiến con thấy nỗi buồn của mình không được coi trọng. Thay vào đó, bố mẹ có thể nói: “Con buồn vì không được đứng nhất như trước, phải không? Bố mẹ hiểu, ai cũng thấy hụt hẫng khi kết quả không như mình mong.” Khi cảm xúc được gọi tên và được chấp nhận, trẻ sẽ lấy lại bình tĩnh nhanh hơn.
Khi con đã nguôi ngoai, bố mẹ có thể nhẹ nhàng hỏi thêm: “Con thấy mình đã cố gắng ở phần nào? Có điều gì con muốn thử làm khác đi lần sau không?” Cách hỏi này giúp con chuyển sự chú ý từ thứ hạng sang quá trình học tập, sang những điều con có thể tự mình thay đổi.
Cuối cùng, bố mẹ cũng nên tự hỏi vì sao con lại có suy nghĩ này. Câu hỏi của con đôi khi là một tín hiệu cho thấy con đang ngầm hiểu rằng tình thương trong gia đình đi kèm với điều kiện. Đây là dịp để bố mẹ nhìn lại cách mình thường phản ứng mỗi khi con mang về điểm cao hay điểm thấp.Câu
Nếu bố mẹ từng vô tình nói những câu như “Con nhà người ta lúc nào cũng đứng đầu”, “Bố mẹ đã đầu tư cho con nhiều như vậy”, làm thế nào để nhận ra những lời nói ấy đang khiến trẻ cảm thấy tình yêu thương đi kèm với thành tích?
Phần lớn bố mẹ nói những câu như vậy với mong muốn thúc đẩy con cố gắng, hoàn toàn không có ý làm con tổn thương. Thế nhưng, điều trẻ nghe được thường không phải là “bố mẹ muốn con tiến bộ”, mà là “con chưa đủ tốt”, “con là gánh nặng”, hay “bố mẹ sẽ vui hơn nếu con giống bạn kia”.
Tâm lý học gọi hiện tượng này là “sự quan tâm có điều kiện”, tức là trẻ cảm nhận rằng mình chỉ được chấp nhận và yêu thương khi đáp ứng được kỳ vọng của bố mẹ.
Bố mẹ có thể nhận ra điều này qua những thay đổi ở con. Một đứa trẻ đang chịu áp lực này thường lo lắng thái quá trước mỗi kỳ kiểm tra, có khi mất ngủ, đau bụng hoặc ngại đến trường vào những ngày trả bài. Con có thể giấu bài kiểm tra điểm thấp, nói dối về điểm số, hoặc chỉ hào hứng khoe khi được điểm cao. Sau mỗi lần báo điểm, con hay dè dặt quan sát nét mặt bố mẹ, hỏi “Bố mẹ có vui không?”.
Con cũng có thể né tránh những việc mới, những thử thách khó vì sợ làm sai, và tự chê mình rất nặng nề kiểu “con ngu quá”, “con chẳng làm được gì”. Một dấu hiệu khác dễ bị bỏ qua là con ngày càng ít chia sẻ về cảm xúc hay chuyện bạn bè, và những cuộc trò chuyện giữa hai bên chỉ còn xoay quanh điểm số.
Bên cạnh việc quan sát con, bố mẹ cũng có thể tự nhìn lại mình. Khi con đi học về, câu đầu tiên mình hỏi là “Hôm nay con thấy thế nào?” hay “Hôm nay được mấy điểm?”. Khi con điểm kém, mình có trở nên lạnh nhạt, im lặng hay bớt ấm áp với con không. Mình có thường đem con ra so sánh với anh chị em hay con nhà hàng xóm không. Những câu trả lời thành thật cho các câu hỏi này sẽ cho bố mẹ biết nhiều điều.
Nếu nhận ra mình từng nói những lời như thế, bố mẹ không cần quá tự trách, điều quan trọng là sửa chữa. Bố mẹ hoàn toàn có thể nói với con: “Hôm trước bố mẹ bảo con phải giống bạn A, bố mẹ nghĩ lại thấy câu đó không đúng. Con là con, bố mẹ không muốn con phải trở thành một ai khác.” Một lời xin lỗi chân thành không làm bố mẹ mất uy tín. Ngược lại, nó dạy con rằng ai cũng có lúc sai, và các mối quan hệ trong gia đình luôn có thể được hàn gắn.
Có nên thường xuyên khen con là “thông minh”, “đứng đầu lớp”, “giỏi nhất nhà” không? Những lời khen này có thể khiến trẻ sợ mất đi hình ảnh một đứa trẻ giỏi giang như thế nào?
Khen ngợi là điều cần thiết, nhưng khen thế nào cũng quan trọng không kém. Những lời khen như “thông minh”, “đứng đầu lớp” hay “giỏi nhất nhà” là khen vào một phẩm chất được xem là cố định, hoặc vào vị trí xếp hạng. Nghe thì rất tích cực, nhưng chúng âm thầm gửi đến trẻ thông điệp rằng giá trị của con nằm ở chỗ con giỏi và đứng trên người khác.
Các nghiên cứu của nhà tâm lý học Carol Dweck cho thấy những đứa trẻ thường được khen “con thông minh quá” có xu hướng né tránh các bài tập khó hơn, bởi chúng sợ nếu làm sai thì sẽ “không còn thông minh nữa”. Trong khi đó, những đứa trẻ được khen vì sự nỗ lực lại sẵn sàng thử thách bản thân và kiên trì hơn khi gặp thất bại.
Khi lớn lên cùng danh hiệu “giỏi nhất”, trẻ dễ mang theo nỗi sợ đánh mất hình ảnh ấy. Con có thể chỉ chọn những việc chắc chắn làm tốt để giữ vững vị trí của mình. Mỗi điểm thấp không còn đơn giản là một kết quả cần cải thiện, mà trở thành một mối đe dọa đến chính con người con.
Áp lực phải luôn đứng đầu khiến trẻ dễ căng thẳng, lo âu, khó chấp nhận khi có bạn giỏi hơn và dễ rơi vào ganh tị hay tự ti. Đặc biệt, khi bước sang một môi trường mới như lên cấp hay vào đại học, nơi có rất nhiều bạn giỏi và con không còn nổi bật, nhiều em cảm thấy như mình bị mất đi giá trị bản thân.
Thay vì vậy, bố mẹ có thể khen cụ thể vào quá trình, vào sự cố gắng và cách con làm việc. Chẳng hạn, thay vì nói “Con thông minh quá”, bố mẹ có thể nói “Con đã kiên nhẫn làm lại bài này ba lần cho đến khi tìm ra đáp án, bố mẹ thấy con rất bền bỉ.”
Thay vì “Con giỏi nhất lớp”, có thể nói “Con đã ôn bài đều đặn cả tuần, kết quả hôm nay là thành quả của sự cố gắng đó.” Ngay cả khi con chưa đạt kết quả như mong muốn, bố mẹ vẫn có điều để ghi nhận: “Bài này khó thật, nhưng bố mẹ thấy con đã không bỏ cuộc.”
Ngoài ra, bố mẹ đừng chỉ khen con khi con học giỏi. Hãy ghi nhận cả sự tử tế, lòng hiếu thảo, óc hài hước, sự sáng tạo hay việc con biết giúp đỡ bạn bè. Như vậy, con sẽ hiểu rằng mình có giá trị ở rất nhiều mặt, chứ không chỉ nằm trên bảng điểm.
Trong cuộc sống hàng ngày, những hành động nhỏ nào giúp trẻ cảm nhận rằng bố mẹ quan tâm đến mình ngay cả khi không có thành tích nổi bật?
Trẻ không cảm nhận tình thương qua những lời tuyên bố lớn lao, mà qua những khoảnh khắc nhỏ lặp đi lặp lại mỗi ngày. Khi bố mẹ luôn ấm áp và gần gũi một cách ổn định, bất kể con được điểm gì, con sẽ dần hình thành niềm tin rằng “mình được yêu thương vì mình là chính mình”. Đây chính là nền tảng của sự gắn bó an toàn và lòng tự trọng lành mạnh ở trẻ.
Một trong những thay đổi đơn giản nhất là câu hỏi đầu tiên khi con đi học về. Thay vì hỏi “Hôm nay được mấy điểm?”, bố mẹ có thể hỏi “Hôm nay có chuyện gì vui không?”, “Con chơi với ai?” hay “Có điều gì làm con buồn không?”.
Chỉ một câu hỏi thôi cũng đủ cho con biết bố mẹ quan tâm đến con người con chứ không chỉ đến kết quả học tập.Bố mẹ cũng nên dành ra một khoảng thời gian riêng với con mỗi ngày, không liên quan gì đến chuyện học. Chỉ cần mười đến mười lăm phút cùng chơi, đọc truyện, nấu ăn, đi dạo hay trò chuyện, với điện thoại được cất đi và để con là người dẫn dắt.
Những cử chỉ âu yếm như một cái ôm buổi sáng, cái xoa đầu trước giờ ngủ hay cái vỗ vai khi con mệt mỏi cũng nói lên tình thương rõ ràng hơn nhiều lời nói.Sự quan tâm còn thể hiện khi bố mẹ tò mò về thế giới riêng của con, như bộ truyện con đang đọc, trò chơi con yêu thích hay người bạn thân của con. Khi bố mẹ thật lòng muốn biết những điều ấy, con sẽ cảm nhận được mình quan trọng.
Điều cũng rất cần thiết là giữ thái độ ấm áp như nhau dù con được điểm cao hay điểm thấp. Trẻ rất nhạy cảm với việc bố mẹ vui vẻ, gần gũi hơn khi con có thành tích và lạnh nhạt, xa cách hơn khi con điểm kém. Bố mẹ cũng không cần đợi đến khi con đạt được điều gì mới nói lời yêu thương.
Một câu “Bố mẹ rất vui vì có con” vào một buổi tối bình thường có ý nghĩa vô cùng lớn. Và khi con buồn hay gặp thất bại, đó lại chính là lúc con cần được lắng nghe và cảm nhận tình thương nhiều nhất. Bố mẹ cũng có thể kể cho con nghe về những lần chính mình từng làm chưa tốt, lúc ấy đã cảm thấy thế nào và đã vượt qua ra sao, để con hiểu rằng thất bại là một phần rất bình thường của cuộc sống.
Tóm lại, thành tích học tập là một phần trong cuộc sống của trẻ, nhưng không nên trở thành thước đo cho tình yêu thương. Khi biết chắc rằng mình luôn được yêu thương, con sẽ có đủ sự an toàn để thử sức, để vấp ngã rồi đứng dậy. Và chính cảm giác an toàn ấy mới giúp con học tập và phát triển một cách bền vững về lâu dài.
