Trong quá trình phát triển, trẻ nhỏ thường có những thay đổi cảm xúc đột ngột. Đôi khi mọi thứ bình thường, nhưng vì một chuyện nhỏ, trẻ có thể bật khóc, mất bình tĩnh. Đó có thể là khi món đồ chơi không như ý, mong muốn không được đáp ứng hoặc đơn giản là trẻ cảm thấy khó chịu mà chưa biết cách diễn đạt.
Khi thấy con như vậy, bố mẹ thường cố gắng dỗ dành, giải thích: “Không sao đâu, cứ từ từ”. Thế nhưng, đôi khi trẻ càng khóc dữ dội hơn, thậm chí gạt tay người lớn ra.
Vì vậy, những lời giải thích hay khuyên nhủ lúc này thường khó phát huy tác dụng. Điều trẻ cần hơn là một người lớn đủ bình tĩnh ở bên. Giọng nói nhẹ nhàng, sự hiện diện và những cử chỉ âu yếm như vuốt lưng, nắm tay hoặc massage nhẹ nhàng có thể giúp con cảm thấy an toàn, từ đó dần thoát khỏi trạng thái căng thẳng.
Một số nghiên cứu về xúc giác cho thấy, những cái chạm nhẹ nhàng có liên quan đến cảm giác dễ chịu và thư giãn. Đây cũng là cơ sở để tìm hiểu vai trò của sự tiếp xúc dịu dàng từ bố mẹ trong việc hỗ trợ trẻ điều hòa cảm xúc.
Trong tâm lý học phát triển, quá trình này được gọi là “đồng điều hòa cảm xúc”. Khi trẻ chưa thể tự điều chỉnh cảm xúc, bố mẹ nên giúp con bình tĩnh trước, sau đó mới hướng dẫn con nhận diện và xử lý cảm xúc. Qua thời gian, trẻ sẽ từng bước học được cách kiểm soát cảm xúc của chính mình.
Vì sao những cái chạm nhẹ nhàng đôi khi hiệu quả hơn lời nói?
Khi cảm xúc trở nên căng thẳng, trẻ có thể co vai, siết chặt tay chân, thở gấp và căng cứng cơ thể. Lúc này, những cái chạm nhẹ nhàng, chậm rãi, đều đặn kết hợp với giọng nói quen thuộc có thể giúp trẻ cảm thấy an toàn và dễ bình tĩnh hơn.
Năm 2009, một nghiên cứu của các nhà khoa học tại Đại học Gothenburg (Thụy Điển), được công bố trên tạp chí Nature Neuroscience, đã đề cập đến các sợi thần kinh xúc giác đặc biệt nhạy với những cái chạm nhẹ nhàng, chậm rãi, thường ở tốc độ khoảng 1-10 cm/giây.
Điều này cho thấy, nhịp độ của cái chạm cũng quan trọng. Thay vì vỗ về liên tục hoặc chạm quá nhanh, bố mẹ có thể nhẹ nhàng đặt tay lên lưng con, vuốt chậm rãi và đều đặn, đồng thời giữ giọng nói bình tĩnh.
Nói cách khác, điều quan trọng không chỉ là chạm vào đâu, mà còn là cách chạm: nhẹ nhàng, chậm rãi và phù hợp với cảm giác của trẻ.
Bố mẹ nên chạm vào trẻ như thế nào để giúp con bình tĩnh?
Nhẹ nhàng vuốt lưng con
Khi trẻ khóc hoặc căng thẳng, bố mẹ có thể dùng cả lòng bàn tay vuốt nhẹ dọc lưng con, từ vai xuống dưới. Không cần vỗ mạnh hay chà xát liên tục, cần giữ nhịp độ chậm rãi, đều đặn. Hơi ấm từ bàn tay và cảm giác tiếp xúc nhẹ nhàng giúp trẻ cảm nhận được sự hiện diện của bố mẹ.
Nắm tay khi trẻ cần được an ủi
Một số trẻ có xu hướng im lặng, quay mặt đi khi lo lắng hoặc thất vọng. Thay vì liên tục hỏi han, bố mẹ có thể nhẹ nhàng đưa tay ra để con chủ động nắm lấy. Nếu trẻ nắm chặt ngón tay bố mẹ, hãy để con giữ tay mình, không vội rút ra. Sự đồng hành này giúp trẻ cảm thấy được tôn trọng và không phải đối mặt với cảm xúc một mình.
Vuốt nhẹ bụng khi trẻ cảm thấy thoải mái
Khi trẻ đã dần bình tĩnh, nếu con thích được chạm vào, bố mẹ có thể dùng lòng bàn tay ấm áp vuốt nhẹ bụng con. Một số gia đình cũng duy trì thói quen này trước giờ đi ngủ như một cách thể hiện sự gần gũi, âu yếm.
Vuốt tóc và vai để tạo cảm giác thư giãn
Khi trẻ đã bớt căng thẳng, bố mẹ có thể nhẹ nhàng vuốt tóc, trán hoặc vai con, đồng thời hạ giọng và nói chậm rãi. Nếu được lặp lại trong những tình huống phù hợp, những cử chỉ quen thuộc này có thể giúp trẻ liên tưởng đến cảm giác an toàn và thư giãn.
Tuy nhiên, không phải trẻ nào cũng muốn được chạm vào khi đang buồn bã hoặc tức giận. Một số trẻ cần không gian riêng để bình tĩnh lại. Nếu con gạt tay bố mẹ, né tránh hoặc cơ thể trở nên căng cứng, hãy tôn trọng tín hiệu đó, không cố ôm hay tiếp tục vuốt ve. Bố mẹ có thể ngồi gần và nhẹ nhàng nói: “Mẹ ở đây, khi nào con cần thì mẹ sẽ ở bên con”.
Đôi khi, bố mẹ không cần làm quá nhiều để xoa dịu cảm xúc của trẻ. Không vội chạm vào, không liên tục hỏi han hay cố giải thích, chỉ bình tĩnh ở bên cũng đủ để con cảm nhận được sự đồng hành.
Trong những phút cảm xúc dâng cao, trẻ thường chưa sẵn sàng lắng nghe lý lẽ. Điều con cần trước tiên là cảm giác an toàn để dần lấy lại bình tĩnh. Khi cảm xúc đã ổn định, bố mẹ mới nên trò chuyện và hướng dẫn con cách nhận diện, điều hoà cảm xúc của mình.
