Ngày nay, nhiều người cho rằng đó chỉ là phép tắc cũ. Nhưng phía sau lời dặn này còn có cả quan niệm về tư thế, sự lịch sự và cách giữ gìn nề nếp trong bữa cơm gia đình.
1. Bưng bát lên là tư thế ăn uống được coi trọng
Trong văn hóa ăn uống truyền thống, bữa cơm không chỉ là lúc ăn cho no mà còn là thời gian các thành viên trong gia đình quây quần bên nhau. Vì vậy, tư thế ngồi ăn cũng được xem là một phần của phép tắc.
Người xưa thường dạy con cháu ngồi ngay ngắn, bưng bát bằng tay và đưa lên gần miệng. Ngược lại, việc đặt bát trên bàn, trên chiếu rồi cúi sát mặt xuống bát, thậm chí gần như "đi theo cái bát" để ăn, bị coi là dáng ăn uống thiếu đẹp mắt.
Đặc biệt trong những bữa cơm có người lớn tuổi, khách hoặc nhiều thành viên trong gia đình, việc giữ tư thế ngay ngắn thể hiện sự tôn trọng với những người cùng mâm.
2. Cúi xuống theo bát dễ tạo thành thói quen xấu
Lời dạy của người xưa đôi khi không chỉ nhằm giữ phép lịch sự mà còn để uốn nắn thói quen từ nhỏ.
Nếu một đứa trẻ thường xuyên cúi gập người xuống khi ăn, lâu dần tư thế ngồi có thể trở nên xấu: lưng cong, cổ cúi thấp, vai co về phía trước. Khi ăn trong thời gian dài, tư thế này cũng dễ khiến cơ thể mỏi mệt.
Bưng bát lên vừa phải giúp người ăn giữ thân người tương đối thẳng, khoảng cách giữa mặt và thức ăn hợp lý hơn. Đây là một trong những lý do lời dạy tưởng như chỉ mang tính lễ nghi vẫn được nhiều gia đình duy trì.
Đối với đa số người Việt xưa thì thường ăn ở tư thế ngồi dưới chiếu, không phải ăn ở bàn ăn nên việc bưng bát càng cần thiết.
3. Vì sao người xưa coi cúi miệng theo bát là thiếu ý tứ?
Trong quan niệm truyền thống, người ăn uống cần biết "giữ mình" trên mâm cơm. Không chỉ ăn thế nào cho ngon mà còn phải để ý đến người xung quanh.
Cúi sát xuống bát, há miệng ăn liên tục hoặc vừa ăn vừa tạo ra nhiều tiếng động đều dễ khiến người đối diện cảm thấy thiếu lịch sự. Ngược lại, bưng bát lên, gắp thức ăn vừa phải, nhai từ tốn tạo cảm giác chỉn chu và có chừng mực.
Nói cách khác, lời dạy "ăn cơm phải bưng bát" không hẳn nhằm tạo ra một quy tắc cứng nhắc, mà là cách người xưa dạy trẻ biết giữ tư thế và phép tắc khi ngồi vào mâm cơm.
4. Bưng bát còn giúp hạn chế làm rơi vãi thức ăn
Có một lý do rất thực tế mà ngày nay dễ bị bỏ qua.
Ngày trước, bát cơm thường được đặt trên mâm thấp. Khi ăn, nếu cứ cúi người xuống bát đặt trên mâm, người ăn phải liên tục điều chỉnh khoảng cách giữa miệng và bát. Bưng bát lên giúp khoảng cách này ổn định hơn, đặc biệt khi dùng đũa đưa thức ăn từ bát lên miệng.
Cách ăn này cũng thuận tiện hơn với những món cơm, canh hoặc thức ăn nhỏ dễ rơi vãi.
Tất nhiên, điều đó không có nghĩa lúc nào cũng phải nâng bát sát miệng. Điều quan trọng là giữ bát ở vị trí phù hợp, ngồi thẳng và tránh cúi gập người xuống bàn ăn.
5. Đằng sau một lời dạy là cách giáo dục con trẻ
Người xưa rất coi trọng việc "học ăn, học nói, học gói, học mở". Những thói quen nhỏ trên bàn ăn được xem là một phần của quá trình dạy trẻ biết lễ phép và tự kiểm soát hành vi.
Bởi vậy, một câu nhắc như "bưng bát lên mà ăn, đừng cúi miệng theo bát" thực chất chứa nhiều tầng ý nghĩa: ăn uống phải có tư thế, có chừng mực và biết tôn trọng không gian chung.
Tuy nhiên, cũng không nên hiểu lời dạy này theo nghĩa tuyệt đối. Trong đời sống hiện đại, điều quan trọng nhất vẫn là ăn uống an toàn, thoải mái và đúng tư thế. Không cần nâng bát quá cao hoặc ép trẻ phải giữ một tư thế cứng nhắc trong suốt bữa ăn.
Một lời dạy tưởng nhỏ nhưng cho thấy người xưa rất chú ý đến những chi tiết trong đời sống. Bưng bát lên khi ăn không chỉ là một phép ăn uống truyền thống mà còn là cách nhắc con cháu ngồi ngay ngắn, ăn uống có chừng mực và biết giữ ý khi dùng bữa cùng người khác.
