Ở nhiều độ tuổi, đặc biệt khi trẻ chưa có đủ khả năng diễn đạt cảm xúc, một câu nói mạnh như vậy có thể chỉ là cách con thể hiện sự khó chịu, thất vọng hoặc bất lực khi không được làm điều mình muốn.
Chẳng hạn, trẻ đang chơi rất vui nhưng mẹ yêu cầu dừng lại để đi tắm. Con không muốn nhưng lại chưa biết nói: “Con đang chơi dở và con cần thêm một chút thời gian.” Vì vậy, trẻ có thể bật ra câu quen thuộc: “Con ghét mẹ!”.
Ở một góc độ khác, câu nói này cũng có thể xuất hiện khi trẻ bắt đầu hình thành cái tôi và mong muốn được tự quyết định. Khi còn nhỏ, con quen với việc bố mẹ lựa chọn hầu hết mọi thứ: ăn gì, mặc gì, chơi gì, đi đâu, khi nào đi ngủ. Khi lớn hơn, trẻ bắt đầu muốn có tiếng nói riêng. Vì thế, những lời từ chối của bố mẹ đôi khi khiến con cảm thấy mình không được tôn trọng hoặc không có quyền lựa chọn.
Ảnh minh hoạ.
Đặc biệt ở giai đoạn trẻ bước vào tuổi mẫu giáo và những năm đầu tiểu học, cảm xúc thường đến rất nhanh nhưng khả năng kiểm soát cảm xúc vẫn đang phát triển. Con có thể đang rất yêu mẹ nhưng vẫn nói “Con ghét mẹ” trong lúc tức giận. Cảm xúc nhất thời và tình cảm dành cho bố mẹ không phải lúc nào cũng giống nhau.
Tuy nhiên, bố mẹ cũng không nên xem nhẹ nếu câu nói này xuất hiện thường xuyên. Nếu trẻ liên tục nói “Con ghét mẹ”, “Con không muốn ở với mẹ”, “Mẹ chẳng hiểu con” hoặc ngày càng thu mình, né tránh trò chuyện, bố mẹ nên dành thời gian quan sát xem phía sau những lời nói ấy là điều gì.
Điều quan trọng nhất lúc này là đừng vội đáp lại bằng một câu khiến trẻ tổn thương hơn, chẳng hạn: “Mẹ cũng không cần con nữa”, “Con hư quá!” hay “Nuôi con lớn như vậy mà con đối xử với mẹ thế à?”. Những lời nói trong lúc nóng giận có thể khiến cuộc tranh luận đi xa hơn và làm trẻ học cách dùng những lời tổn thương để đáp trả khi tức giận.
Chuyên gia tâm lý Quang Thị Mộng Chi.
Trong thực tế, nhiều trẻ đang vui vẻ với mẹ nhưng chỉ vì bị từ chối một món đồ, không được xem điện thoại hoặc bị yêu cầu đi ngủ đã bật khóc và nói: “Con ghét mẹ!”. Về mặt tâm lý, câu nói này thực sự có ý nghĩa gì? Có phải trẻ thực sự ghét mẹ hay chỉ đang thể hiện cảm xúc tức giận, thất vọng?
Trong phần lớn trường hợp, đặc biệt ở trẻ nhỏ, câu nói “Con ghét mẹ” không đồng nghĩa với việc trẻ thực sự không yêu thương hoặc muốn chấm dứt mối quan hệ với mẹ. Đây thường là cách trẻ thể hiện một cảm xúc tức thời rất mạnh như tức giận, thất vọng, bất lực hoặc cảm giác không được đáp ứng mong muốn.
Điều trẻ thực sự muốn nói có thể là: “Con rất giận mẹ”, “Con không thích quyết định này”, “Con đang thất vọng vì mẹ không cho con điều con muốn” hoặc “Con chưa biết phải làm gì với cảm xúc của mình”. Khả năng nhận biết, gọi tên và diễn đạt cảm xúc của trẻ còn đang trong quá trình phát triển.
Khi cảm xúc dâng cao, trẻ thường sử dụng những từ ngữ mạnh nhất mà mình biết để cho người lớn thấy mức độ khó chịu của mình. Trẻ cũng chưa phân biệt rõ giữa việc “không thích một hành động của mẹ” và “không thích mẹ”. Vì vậy, một giới hạn như tắt điện thoại, không mua đồ chơi hoặc yêu cầu đi ngủ có thể tạm thời khiến trẻ nhìn mẹ như người đang cản trở mong muốn của mình.
Câu nói này cũng có thể xuất hiện vì trẻ đã từng nghe ở đâu đó, nhận thấy nó tạo ra phản ứng mạnh ở người lớn hoặc đang thử nghiệm xem lời nói của mình có ảnh hưởng như thế nào đến bố mẹ. Do đó, bố mẹ không nên vội diễn giải câu nói theo nghĩa đen, cũng không nên quy kết trẻ vô ơn, hư hỏng hay không yêu mẹ.
Tuy nhiên, việc hiểu rằng trẻ đang tức giận không có nghĩa là người lớn phải chấp nhận mọi cách nói. Bố mẹ cần giúp trẻ phân biệt giữa cảm xúc và hành vi: trẻ có quyền tức giận, thất vọng hoặc không đồng ý, nhưng cần học cách diễn đạt những cảm xúc đó mà không xúc phạm hoặc làm tổn thương người khác. Đây chính là cơ hội để trẻ phát triển năng lực điều hòa cảm xúc và giao tiếp phù hợp.
Khi nghe con nói “Con ghét mẹ”, nhiều bà mẹ sẽ lập tức tổn thương và đáp lại: “Mẹ làm tất cả vì con mà con còn nói như vậy à?”, “Con bất hiếu quá!”, hoặc im lặng bỏ đi. Những phản ứng này có thể khiến trẻ cảm thấy thế nào?
Việc người mẹ cảm thấy buồn, sốc hoặc tổn thương khi nghe con nói “Con ghét mẹ” là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, nếu người mẹ phản ứng bằng cách kể công, gán nhãn con là “bất hiếu”, “hư”, “không biết thương mẹ”, hoặc im lặng bỏ đi để trừng phạt, trẻ có thể tiếp nhận một thông điệp khác với điều người lớn mong muốn.
Trước hết, trẻ có thể cảm thấy rằng cảm xúc tức giận hoặc thất vọng của mình là điều không được phép tồn tại. Trẻ có thể hiểu rằng muốn được mẹ yêu thương thì phải luôn ngoan ngoãn, đồng ý và không được bộc lộ cảm xúc tiêu cực. Về lâu dài, điều này có thể khiến trẻ che giấu cảm xúc, nói dối để tránh làm bố mẹ buồn hoặc gặp khó khăn trong việc chia sẻ những vấn đề thật sự quan trọng.
Những câu như “Mẹ làm tất cả vì con mà con còn nói vậy” còn có thể tạo ra cảm giác tội lỗi quá mức. Trẻ không còn tập trung vào việc hiểu và điều chỉnh cơn giận của mình mà chuyển sang lo sợ rằng mình là một đứa trẻ xấu, đã làm mẹ đau khổ hoặc không xứng đáng được yêu. Khi bị gán nhãn “bất hiếu”, trẻ dễ đồng nhất một hành vi chưa phù hợp với toàn bộ giá trị bản thân: thay vì hiểu rằng “Con vừa nói một câu làm mẹ buồn”, trẻ có thể nghĩ “Con là người xấu”.
Việc mẹ đột ngột im lặng hoặc bỏ đi cũng có thể khiến trẻ, nhất là trẻ nhỏ, cảm thấy bị từ chối hoặc bị mất kết nối với người chăm sóc.
Trẻ có thể trở nên lo lắng, bám mẹ hơn, cố gắng làm lành trong sợ hãi, hoặc ngược lại tiếp tục hét lớn hơn để kéo mẹ quay lại. Nếu sự im lặng kéo dài như một hình thức trừng phạt, trẻ có thể học rằng tình yêu và sự quan tâm của bố mẹ sẽ bị rút lại mỗi khi mình mắc lỗi hoặc bộc lộ cảm xúc khó chịu.
Một số trẻ cũng có thể nhận ra rằng câu “Con ghét mẹ” khiến mẹ phản ứng rất mạnh. Khi đó, trẻ có thể tiếp tục sử dụng câu nói này trong những lần xung đột sau, không hẳn vì trẻ thực sự ghét mẹ mà vì đây là cách nhanh nhất để gây chú ý, làm mẹ thay đổi quyết định hoặc giành lại quyền kiểm soát tình huống.
Bố mẹ có thể nói rõ cảm xúc của mình nhưng không nên đổ trách nhiệm cảm xúc lên trẻ. Chẳng hạn: “Mẹ biết con đang rất giận. Câu ‘con ghét mẹ’ làm mẹ buồn. Con có thể nói rằng con giận mẹ hoặc con không thích quyết định của mẹ”. Cách phản hồi này vừa giúp trẻ hiểu lời nói có ảnh hưởng đến người khác, vừa không khiến trẻ cảm thấy mình bị chối bỏ.
Nếu con vừa khóc vừa hét “Con ghét mẹ!”, mẹ nên trả lời thế nào ngay tại thời điểm đó để vừa công nhận cảm xúc của con, vừa không biến câu nói ấy thành một cách để trẻ đạt được điều mình muốn?
Tại thời điểm trẻ đang khóc và hét, mục tiêu đầu tiên của người mẹ không phải là giảng giải đạo đức hay buộc trẻ phải xin lỗi ngay, mà là giúp tình huống giảm căng thẳng. Khi cảm xúc đang ở mức quá cao, trẻ khó có khả năng nghe, suy nghĩ và tiếp nhận những lời giải thích dài. Người mẹ nên giữ giọng nói bình tĩnh, nói ngắn gọn, rõ ràng và đứng ở vị trí đủ gần để trẻ cảm thấy an toàn.
Mẹ có thể đáp: “Mẹ biết con đang rất giận vì mẹ không cho con xem điện thoại tiếp. Con có thể giận, nhưng mẹ vẫn giữ quyết định là đã đến giờ tắt điện thoại”. Hoặc: “Con đang thất vọng vì không được mua món đồ đó. Mẹ hiểu. Nhưng hôm nay mình sẽ không mua”. Trong những câu trả lời này, người mẹ công nhận cảm xúc nhưng không thay đổi giới hạn chỉ vì trẻ khóc hoặc nói lời gây tổn thương.
Sau đó, mẹ có thể hướng dẫn trẻ cách diễn đạt phù hợp hơn: “Con có thể nói: ‘Con rất giận mẹ’, ‘Con không thích quyết định này’ hoặc ‘Con muốn xem thêm năm phút’”. Nếu trẻ tiếp tục hét, mẹ có thể nói: “Mẹ sẽ ở đây với con. Khi con nói nhỏ hơn, mẹ sẽ nghe”. Điều quan trọng là không tranh cãi, không cố chứng minh trẻ sai và không yêu cầu trẻ phải bình tĩnh ngay lập tức.
Công nhận cảm xúc không đồng nghĩa với việc đồng ý với mọi yêu cầu. Bố mẹ có thể thấu hiểu rằng trẻ thất vọng nhưng vẫn kiên định với giới hạn đã đặt ra. Nếu mỗi lần trẻ nói “Con ghét mẹ” mà người lớn lập tức cho xem điện thoại, mua đồ chơi hoặc hủy bỏ yêu cầu đi ngủ, trẻ có thể học rằng việc hét lên hoặc dùng lời nói mạnh là một cách hiệu quả để đạt được điều mình muốn.
Ngược lại, nếu bố mẹ vừa giữ giới hạn vừa duy trì sự kết nối, trẻ sẽ dần học được rằng cảm xúc của mình được tôn trọng nhưng không phải mọi mong muốn đều được đáp ứng. Chẳng hạn, mẹ có thể nói: “Con không được xem điện thoại thêm, nhưng con có thể chọn nghe một câu chuyện hoặc ôm mẹ một lát trước khi ngủ”.
Việc cho trẻ lựa chọn trong một phạm vi phù hợp giúp trẻ lấy lại cảm giác chủ động mà không làm mất đi nguyên tắc.Khi trẻ đã bình tĩnh, bố mẹ mới nên trao đổi lại. Mẹ có thể hỏi: “Lúc nãy con giận điều gì nhất?”, “Lần sau con có thể nói thế nào để mẹ hiểu?”, đồng thời nói rõ: “Mẹ vẫn yêu con ngay cả khi con giận mẹ. Nhưng trong nhà mình, mọi người không dùng lời nói để làm tổn thương nhau”.
Nếu mẹ đã phản ứng quá mạnh, mẹ cũng có thể nhận lỗi: “Lúc nãy mẹ đã quát con. Mẹ xin lỗi. Lần sau mẹ sẽ cố gắng nói bình tĩnh hơn”. Việc bố mẹ làm mẫu cách sửa chữa sau xung đột có giá trị giáo dục rất lớn.
Nếu trẻ thường xuyên nói “Con ghét mẹ”, “Con không muốn ở với mẹ”, “Con chỉ thích bố” trong thời gian dài, bố mẹ có nên lo lắng? Bố mẹ có thể tạo thói quen giao tiếp nào hằng ngày để trẻ cảm thấy an toàn hơn khi chia sẻ những điều mình không thích hoặc không đồng ý với bố mẹ?
Nếu những câu nói này chỉ xuất hiện đôi lúc, chủ yếu trong lúc trẻ bị giới hạn hoặc đang tức giận, sau đó trẻ vẫn vui vẻ, tìm kiếm sự gần gũi với mẹ và sinh hoạt bình thường, bố mẹ thường không cần quá lo lắng.
Đây có thể là một phần của quá trình trẻ học cách thể hiện cảm xúc và thử nghiệm ranh giới trong mối quan hệ.Tuy nhiên, nếu trẻ lặp lại những câu như “Con ghét mẹ”, “Con không muốn ở với mẹ” hoặc “Con chỉ thích bố” trong thời gian dài, kể cả khi không có xung đột rõ ràng, bố mẹ nên quan sát kỹ hơn thay vì chỉ xem đó là hành vi hỗn.
Cần tìm hiểu xem trẻ đang cố gắng truyền đạt điều gì: trẻ có thường xuyên cảm thấy bị mẹ quát mắng, kiểm soát hoặc so sánh không; mẹ có ít thời gian kết nối với trẻ không; trẻ có đang khó chịu vì cách bố mẹ phân chia kỷ luật và chăm sóc không; hoặc trong gia đình có mâu thuẫn khiến trẻ cảm thấy phải chọn một bên hay không.
Bố mẹ cũng cần chú ý nếu câu nói đi kèm với các biểu hiện như né tránh hoặc sợ hãi mẹ, thay đổi rõ rệt về giấc ngủ, ăn uống, học tập, hành vi; trẻ thường xuyên thu mình, cáu gắt, đau bụng hoặc đau đầu không rõ nguyên nhân; trẻ nói mình không được yêu thương, không an toàn hoặc kể về việc bị đánh, đe dọa, xúc phạm. Trong những trường hợp này, gia đình nên trao đổi với chuyên gia tâm lý trẻ em để đánh giá đầy đủ hơn.
Đặc biệt, nếu trẻ thể hiện nỗi sợ rõ ràng đối với một người chăm sóc, người lớn cần lắng nghe nghiêm túc và tìm hiểu nguyên nhân một cách thận trọng, không gây áp lực hoặc ép trẻ rút lại lời nói.
Để trẻ cảm thấy an toàn hơn khi chia sẻ, gia đình có thể tạo một khoảng thời gian kết nối ngắn mỗi ngày, khoảng 10 - 15 phút, trong đó bố mẹ tạm cất điện thoại, không dạy bảo và không chất vấn.
Bố mẹ có thể hỏi: “Hôm nay điều gì làm con vui nhất?”, “Có điều gì làm con khó chịu không?”, “Có lúc nào con không đồng ý với bố mẹ không?”. Khi trẻ trả lời, bố mẹ nên lắng nghe trước khi giải thích hoặc sửa sai.
Một thói quen hữu ích khác là thường xuyên giúp trẻ gọi tên cảm xúc. Thay vì hỏi chung chung “Sao con lại hư thế?”, bố mẹ có thể nói: “Con đang giận, thất vọng hay buồn vì mẹ không đồng ý?”. Việc được cung cấp vốn từ về cảm xúc giúp trẻ chuyển dần từ la hét và công kích sang diễn đạt rõ điều mình đang trải qua.
Bố mẹ cũng nên tạo cho trẻ trải nghiệm rằng việc không đồng ý không làm mất đi tình yêu trong gia đình. Có thể nói: “Con có thể không thích quyết định của mẹ”, “Con có thể nói con giận”, hoặc “Mẹ và con có thể nghĩ khác nhau, nhưng mẹ vẫn lắng nghe con”. Đồng thời, cần thống nhất giới hạn: trẻ được quyền phản đối nhưng không được đánh, ném đồ, chửi mắng hoặc cố ý làm tổn thương người khác.Bố và mẹ cũng không nên cạnh tranh tình cảm hoặc kéo trẻ về phía mình.
Khi trẻ nói “Con chỉ thích bố”, bố có thể trả lời: “Bố biết lúc này con đang giận mẹ, nhưng bố và mẹ đều yêu con. Con có thể nói với mẹ điều gì làm con khó chịu”. Cách phản hồi này giúp trẻ không bị đặt vào vị trí phải lựa chọn giữa hai người và duy trì sự nhất quán trong cách nuôi dạy.
Điều quan trọng nhất là sau mỗi xung đột, bố mẹ và con có cơ hội kết nối trở lại. Một mối quan hệ an toàn không phải là mối quan hệ không bao giờ có giận dữ, bất đồng hay lời nói thiếu kiểm soát. Đó là mối quan hệ trong đó cảm xúc được lắng nghe, giới hạn được duy trì và mọi người biết cách nhận lỗi, sửa chữa và quay trở lại gần gũi với nhau.
