Nhắc tới quả đặc sản miền Tây, không thiếu các loại quả mang hương vị thơm ngọt đặc trưng. Trong số đó có một loại quả gắn liền với tuổi thơ của nhiều thế hệ vùng sông nước, đó là trái cám. Đây là một đặc sản từng xuất hiện phổ biến ở các vùng sông nước nhưng ngày càng trở nên hiếm hoi, thậm chí là khá xa lạ với người thành phố.
Trái cám là đặc sản miền Tây
Theo các tài liệu thực vật học, cây cám mang tên khoa học Parinari annamensis (Hance) J.E. Vidal, thuộc bộ Sơ ri (Malpighiales). Loài cây này thường mọc ở các khu rừng thường xanh thưa, ở độ cao dưới 800 m, ưa những khu vực đất cát hoặc đất pha đá ẩm. Cây phân bố tự nhiên tại nhiều quốc gia Đông Nam Á như Việt Nam, Lào, Campuchia và Thái Lan.
Riêng ở Việt Nam, cây cám xuất hiện chủ yếu tại các vùng gần sông rạch ở miền Tây Nam Bộ và khu vực đồng bằng sông Cửu Long. Đây là loài thân gỗ trung bình đến lớn, có thể cao từ 15 - 30 m, đường kính thân đạt 30 - 60 cm. Hoa của cây có màu trắng, mọc thành chùm kép ở ngọn, phủ đầy lớp lông mịn màu vàng hoe trông rất đặc trưng.
Điểm gây ấn tượng nhất chính là quả. Trái cám thường có dạng hình trứng hoặc gần hình cầu, kích thước khoảng 3 - 4 cm, vỏ ngoài dày, bề mặt phủ nhiều vảy xám bạc cùng những lỗ bì nhỏ. Khi bổ ra, phần nhân bên trong hiện rõ hình thù giống con cá, với các lớp vảy được xếp đều, tạo cảm giác lạ mắt. Chính đặc điểm này khiến ở một số địa phương, người dân còn gọi trái cám bằng cái tên dân dã là trái cá.
Loại quả này còn được gọi là trái cá
Cây cám cho trái nhiều hơn theo độ tuổi của cây; cây càng già, càng to thì trái càng sai. Khi chín, quả tỏa ra mùi thơm nhẹ, dễ nhận biết giữa những khu rừng ven sông.
Theo nhiều người dân địa phương, trước đây trái cám chín đầy mà không ai hái, thậm chí để rụng dưới gốc vì nghĩ đó là quả dại. Sau này nó bỗng trở thành loại quả được khách du lịch tìm kiếm nên trở thành đặc sản nổi tiếng. Từ đó người dân bắt đầu đi hái và đem ra chợ bán phục vụ khách du lịch với giá khoảng 70.000 đồng/kg.
Trái cám bên ngoài có lớp vỏ sần sùi, nhiều mủ, sau đó là một lớp “xốp xốp” y hệt cùi bưởi. Muốn ăn trái cám, bạn loại bỏ phần vỏ xốp bên ngoài, sau đó bóc các lớp như vảy cá bọc quanh cùi bên trong. Nhân bên trong trái cám có màu trắng hoặc hơi ngả vàng, khi ăn có vị ngọt giống sắn, cũng có người cho rằng vị của trái cám giống bọng dừa.
Phần cùi bên trong trông rất lạ mắt
Ngoài việc ăn trực tiếp phần nhân, người dân miền Tây còn sáng tạo ra nhiều cách chế biến khác nhau. Phần nhân có thể được dầm với đường và đá thành món giải khát dân dã, giúp cơ thể thanh nhiệt trong những ngày nóng bức.
Một số hộ gia đình còn ngâm rượu trái cám. Rượu cám được xem là loại rượu quý, thường dùng để đãi khách hoặc xuất hiện trong các dịp quan trọng của gia đình. Trái cám non cũng được tận dụng bằng cách thái nhỏ, phơi khô để làm dược liệu. Theo kinh nghiệm dân gian, phần quả non phơi khô có tác dụng hỗ trợ tiêu hóa.
Không chỉ có giá trị ẩm thực, các bộ phận khác của cây cám cũng được khai thác cho nhiều mục đích. Hạt của quả cám chứa lượng dầu lớn và được xem là nguồn nguyên liệu tự nhiên có giá trị trong ngành mỹ phẩm, đặc biệt dùng để sản xuất xà phòng cao cấp.
