Không chỉ là loài cây xanh quen thuộc ở các vùng quê, cúc tần còn được tận dụng làm rau với hương vị đặc trưng, hơi đắng nhưng hậu ngọt và thơm mùi thảo mộc. Từ những món ăn giản dị như rau luộc, xào trứng đến cá kho lá cúc tần, loại cây này mang đến trải nghiệm ẩm thực dân dã. Cây lại dễ trồng, ít tốn công chăm sóc, có thể thu hái nhiều lần nên ngày càng được một số gia đình trồng trong vườn hoặc chậu tại nhà.
Cúc tần có tên khoa học là Pluchea indica, thuộc họ Cúc, phân bố ở nhiều vùng nhiệt đới và được trồng phổ biến tại Việt Nam. Trước đây, hình ảnh những bụi cúc tần xanh rậm rạp chạy dọc bờ ao, ven đường làng hay bao quanh khu vườn đã trở nên quen thuộc với người dân miền Bắc và miền Trung. Cây vừa tạo không gian xanh, vừa giúp ngăn cách khuôn viên nhà ở mà không cần xây dựng hàng rào kiên cố.
Cây thường mọc thành bụi, có thể cao khoảng 1–2 m, thân phân nhiều nhánh. Lá mọc so le, hình thuôn, mép có răng cưa và tỏa mùi thơm đặc trưng khi vò nhẹ. Khi đến mùa ra hoa, những cụm hoa nhỏ màu tím nhạt xuất hiện ở đầu cành, tạo điểm nhấn cho bụi cây. Nhờ sức sống khỏe, cúc tần có thể phát triển ở nhiều điều kiện khác nhau, đặc biệt tại những nơi có độ ẩm tương đối cao.
Không chỉ có tác dụng làm hàng rào, cúc tần còn được người dân tận dụng làm thực phẩm. Phần lá và ngọn non có vị hơi nhẩn đắng, xen lẫn mùi thơm thảo mộc. Khi nhai kỹ, vị đắng không quá gắt mà dần chuyển sang hậu ngọt nhẹ, tạo cảm giác lạ miệng. Hương thơm của lá đôi khi khiến người ăn liên tưởng đến ngải cứu, nhưng vẫn có nét riêng.
Để chế biến món ăn, người dân thường ưu tiên chọn những ngọn non, lá bánh tẻ còn xanh, không bị sâu. Lá già có thể dai và vị đắng rõ hơn nên cần nhặt bỏ phần cuống cứng, rửa sạch trước khi nấu. Tùy món ăn, cúc tần có thể được thái nhỏ, vò nhẹ hoặc để nguyên lá nhằm giữ hương vị tự nhiên.
Một trong những cách chế biến đơn giản nhất là luộc rau cúc tần. Nếu muốn món ăn đậm đà hơn, cúc tần có thể đem xào với trứng. Ngoài ra, rau cúc tần còn có thể xào cùng lòng gà, lòng lợn hoặc thịt băm. Khi kết hợp với các nguyên liệu này, hương thơm của lá giúp món ăn thêm hấp dẫn.
Trong số những món ăn từ loại cây này, cúc tần kho cá là cách chế biến được nhiều người nhắc đến khi nói về ẩm thực quê nhà. Với những người từng sống ở vùng quê Bắc Bộ, món ăn này còn gợi nhớ cách tận dụng những nguyên liệu sẵn có trong vườn nhà để làm nên bữa cơm giản dị.
Không dừng lại ở những món quen thuộc, cúc tần còn có thể được biến tấu thành nộm trộn lạc rang, mè rang hoặc dùng làm nguyên liệu trong một số món bánh, món hầm. Tuy nhiên, tùy khẩu vị và thói quen ẩm thực từng vùng, cách chế biến loại lá này cũng có sự khác biệt. Với những người chưa từng ăn, nên thử một lượng nhỏ trước để làm quen với vị đắng đặc trưng.
Một ưu điểm khác của cúc tần là dễ nhân giống, không đòi hỏi kỹ thuật phức tạp. Cách phổ biến nhất là giâm cành. Người trồng chọn cành bánh tẻ khỏe mạnh, không sâu bệnh, cắt thành đoạn vừa phải rồi cắm vào đất ẩm. Sau khi bén rễ và xuất hiện chồi mới, cây sẽ dần phát triển thành bụi, khoảng 3 tháng sẽ bắt đầu hái lá.
Nếu trồng để lấy rau, người trồng nên thường xuyên bấm ngọn để cây phân nhánh, tạo nhiều chồi non. Sau mỗi đợt hái, cây tiếp tục ra chồi mới nếu được cung cấp đủ nước và dinh dưỡng. Hiện nay, bên cạnh những bụi cúc tần mọc trong vườn nhà, một số người ở thành phố còn trồng cây trong chậu hoặc thùng đất đặt tại ban công, sân thượng.
