Từng là thứ quả dại mọc dại ở núi rừng Tây Bắc chẳng mấy ai ngó ngàng, nay quả muỗm rừng đang trở thành đặc sản được người thành phố săn lùng. Theo nhiều tài liệu, muỗm có họ hàng khá gần với cây xoài, vì vậy hình dáng quả cũng có phần tương đồng nhưng kích thước nhỏ hơn. Khi còn non, quả muỗm có màu xanh đậm, lớp vỏ cứng và vị chua khá gắt. Đến khi chín, quả chuyển sang màu vàng nhạt hoặc vàng cam, mùi thơm nhẹ và vị dịu hơn.
Mùa muỗm thường bắt đầu từ cuối mùa xuân và kéo dài sang đầu mùa hè. Đây là thời điểm những chùm quả sai lúc lỉu treo trên cành, tạo nên khung cảnh rất quen thuộc ở nhiều vùng quê. Trước kia, muỗm chủ yếu mọc tự nhiên hoặc được trồng rải rác trong vườn nhà. Trẻ con mỗi khi vào mùa thường rủ nhau hái những quả còn xanh để chấm muối ớt hoặc muối tôm, tạo nên món quà vặt giản dị nhưng vô cùng hấp dẫn.
Quả muỗm có kích thước nhỏ, thường tròn hoặc hơi bầu dục. Lớp vỏ bên ngoài khá cứng, bên trong là phần thịt màu vàng nhạt bám quanh hạt lớn ở giữa. Khi ăn, người ta thường gọt bỏ lớp vỏ rồi cắt thành từng miếng nhỏ. Vị của muỗm khá đặc biệt: ban đầu là vị chua thanh rõ rệt, sau đó dần xuất hiện chút ngọt nhẹ nơi cuống họng. Chính hương vị này khiến muỗm trở thành nguyên liệu phù hợp cho nhiều món ăn và thức uống giải nhiệt.
Ở nhiều nơi, muỗm được dùng để chế biến thành các món ăn dân dã như muỗm dầm muối ớt, muỗm dầm đường hay muỗm ngâm nước mắm. Chỉ cần vài quả muỗm gọt vỏ, thêm chút muối, đường hoặc ớt bột là đã có ngay món ăn vặt chua cay hấp dẫn.
Ngoài ra, quả muỗm khi còn xanh có thể được dùng nấu canh chua. Nhiều người còn dùng quả muỗi làm nước giải khát. Một ly muỗm dầm đá lạnh trong những ngày hè nóng bức mang lại cảm giác thanh mát rất dễ chịu.
Tương tự nhiều loại cây rừng khác, người dân vùng núi cho biết cây muỗm trước đây mọc hoang khá phổ biến. Chỉ cần ra những khu bìa rừng gần bản là đã có thể bắt gặp những cây muỗm sai quả. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, do nhiều diện tích rừng được phát dọn để trồng cây nông nghiệp nên số lượng cây muỗm tự nhiên ngày càng giảm. Vì vậy, nếu muốn tìm loại quả này, người dân thường phải đi sâu vào trong rừng mới có thể gặp được.
Không chỉ được yêu thích bởi hương vị, quả muỗm còn chứa nhiều thành phần dinh dưỡng có lợi cho sức khỏe. Trong phần thịt quả có vitamin C, vitamin A, chất xơ cùng một số khoáng chất cần thiết cho cơ thể. Nhờ vậy, muỗm được cho là có tác dụng hỗ trợ tiêu hóa, kích thích vị giác và giúp cơ thể giải nhiệt trong những ngày nắng nóng. Một số người còn sử dụng muỗm trong các bài thuốc dân gian để giảm ho hoặc hỗ trợ làm dịu cổ họng.
Ngày nay, mặc dù có rất nhiều loại trái cây nhập khẩu và trái cây cao cấp nhưng quả muỗm vẫn khiến nhiều người tò mò tìm mua về thưởng thức nhờ hương vị khó nhầm lẫn. Ở các chợ quê, trên những gánh hàng rong vào đầu mùa hè hay trên chợ mạng, thỉnh thoảng sẽ bắt gặp những rổ muỗm xanh vàng được bày bán với giá khá đắt đỏ, khoảng 65.000 đồng/kg. Nhiều người thành phố tìm mua loại quả này như một cách để nhớ lại hương vị tuổi thơ.
