Giữa mùa trái cây vùng cao, mận thóc trở thành thức quả được nhiều người săn đón nhờ kích thước nhỏ xinh, vị chua thanh, giòn giòn và hương thơm đặc trưng. Là đặc sản của vùng núi phía Bắc, loại quả này có mùa thu hoạch ngắn, được ưa chuộng để ăn tươi, chấm muối ớt hoặc chế biến thành ô mai, mứt. Đầu mùa, giá mận thóc có thể lên tới gần 100.000 đồng/kg, cao gấp nhiều lần so với thời điểm thu hoạch rộ.
Mận thóc là tên gọi dân dã của giống mận quả nhỏ, phổ biến tại các tỉnh miền núi phía Bắc, trong đó Lạng Sơn và Sơn La là những vùng trồng đáng chú ý. Quả có hình tròn, vỏ nhẵn, khi còn non mang màu xanh, sau đó chuyển dần sang vàng hoặc đỏ tùy giống và độ chín. Kích thước tuy khiêm tốn nhưng loại quả này vẫn có sức hút riêng nhờ phần thịt chắc, giòn và hương vị đậm đà.
Khi còn xanh, mận thóc có vị chua thanh, hơi chát nhưng không quá gắt. Cắn một miếng, lớp thịt giòn tan tạo cảm giác sần sật, nước quả tiết ra mang theo vị chua kích thích vị giác. Khi quả chín hơn, phần thịt mềm và mọng nước hơn, vị chua dịu lại, hòa cùng vị ngọt nhẹ, tạo nên hương vị hài hòa.
Mận thóc trồng ở mỗi vùng đất lại có những nét riêng. Mận thóc Lạng Sơn thường được nhận xét có độ giòn cao, thịt quả dễ tách khỏi hạt và hạt tương đối nhỏ. Trong khi đó, mận thóc Sơn La có thể thiên về vị chua, phần thịt ít mọng nước hơn. Chính sự khác biệt này khiến người yêu thích loại quả có thể lựa chọn theo khẩu vị.
Cách thưởng thức mận thóc phổ biến nhất là ăn tươi, nhất là khi quả còn xanh hoặc vừa chuyển màu. Sau khi rửa sạch, để ráo nước, mận có thể ăn trực tiếp hoặc chấm cùng muối ớt, muối tôm hay hỗn hợp muối đường. Vị chua giòn của quả kết hợp với vị mặn, cay tạo cảm giác đậm đà, dễ ăn, đặc biệt phù hợp với những người thích các loại trái cây chua.
Một số người còn khía nhẹ hoặc dập sơ quả trước khi trộn với muối, đường và ớt để gia vị ngấm đều. Mận ngâm hoặc ướp đường cũng là lựa chọn được yêu thích, vừa giúp giảm cảm giác chua gắt vừa tạo ra món ăn vặt có vị chua ngọt hấp dẫn. Khi mận chín rộ, ngoài tiêu thụ tươi, người dân còn sử dụng quả để làm ô mai, mứt và các sản phẩm chế biến khác.
Vào mùa mận, loại quả này được bán rộng rãi. Mận thóc đầu mùa bán trên chợ mạng có thời điểm đạt khoảng 85.000-95.000 đồng/kg, cao gấp khoảng 3-4 lần so với mức phổ biến 20.000-30.000 đồng/kg vào chính vụ.
Mùa mận thường rơi vào khoảng cuối xuân đến đầu hè, phổ biến từ tháng 4 đến tháng 6, tùy giống, thời tiết và khu vực trồng. Một số vườn có thể cho quả sớm hơn hoặc muộn hơn. Do thời gian thu hoạch không kéo dài, người trồng phải theo dõi độ chín để hái đúng thời điểm. Mận dùng để ăn giòn thường được thu hoạch khi quả còn xanh hoặc vừa chuyển màu. Nếu để quá lâu trên cây, quả chuyển đỏ, mềm hơn và khó giữ được độ giòn đặc trưng.
Công việc thu hái mận cũng đòi hỏi sự cẩn thận. Với những cây lâu năm có tán cao, người trồng có thể phải sử dụng dụng cụ chuyên dụng hoặc leo lên cành để lấy quả. Mận thường được thu hoạch từ sáng sớm, sau đó phân loại theo kích thước và độ chín trước khi đóng gói, vận chuyển đến các điểm thu mua hoặc chợ đầu mối. Quả cần được bảo quản, vận chuyển cẩn thận để hạn chế dập nát, giữ được độ tươi giòn khi đến tay người mua.
Để trồng mận thóc, người dân cần lựa chọn giống phù hợp với điều kiện khí hậu, đất đai của địa phương, ưu tiên cây giống khỏe mạnh, có nguồn gốc rõ ràng. Cây nên được trồng ở nơi đủ ánh sáng, đất thoát nước tốt và được chăm sóc thường xuyên bằng cách làm cỏ, bón phân, tỉa cành, theo dõi sâu bệnh.
