Gan đảm nhiệm nhiều chức năng quan trọng như chuyển hóa chất dinh dưỡng, dự trữ năng lượng và xử lý các chất được cơ thể hấp thụ. Tuy nhiên, không phải ai cũng chú ý đến ảnh hưởng của những thói quen nhỏ trong căn bếp đối với sức khỏe lâu dài.
Trên thực tế, không cần loại bỏ hoàn toàn các loại gia vị quen thuộc. Điều quan trọng là sử dụng đúng lượng, lựa chọn sản phẩm an toàn và tránh những thực phẩm có nguy cơ nhiễm độc tố.
1. Nước sốt, nước chấm chứa nhiều muối
Nước mắm, nước tương, dầu hào và các loại nước sốt đóng chai là những sản phẩm quen thuộc trong bữa ăn của nhiều gia đình. Chúng giúp món ăn đậm đà hơn nhưng cũng có thể khiến lượng muối tiêu thụ mỗi ngày tăng nhanh nếu được sử dụng quá nhiều.
Theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), người trưởng thành nên tiêu thụ dưới 5 g muối mỗi ngày, tương đương dưới 2.000 mg natri. Lượng này bao gồm muối được thêm vào khi nấu ăn, gia vị dùng tại bàn và natri có sẵn trong thực phẩm chế biến.
Nhiều người chỉ chú ý đến lượng muối cho trực tiếp vào nồi mà quên rằng nước chấm, nước sốt và thực phẩm đóng gói cũng có thể chứa lượng natri đáng kể. Khi nhiều món ăn cùng được nêm đậm đà, tổng lượng muối trong ngày rất dễ vượt mức khuyến nghị.
Chế độ ăn nhiều muối được xác định là yếu tố làm tăng nguy cơ cao huyết áp và bệnh tim mạch. Một số nghiên cứu cũng gợi ý mối liên hệ giữa lượng natri cao với những thay đổi bất lợi ở gan, nhưng không có nghĩa cứ sử dụng nước mắm hay nước tương là sẽ mắc bệnh gan.
Để giảm lượng muối, mỗi gia đình nên nêm nhạt hơn, hạn chế thói quen chấm thêm nước mắm sau khi thức ăn đã được nêm đủ vị và đọc kỹ bảng thành phần của các loại nước sốt. Có thể sử dụng gừng, tỏi, hành, chanh và rau thơm để tăng hương vị món ăn mà không cần phụ thuộc quá nhiều vào muối.
2. Thực phẩm chứa chất tạo ngọt được sử dụng quá mức
Các sản phẩm không đường hoặc ít đường thường được lựa chọn để kiểm soát cân nặng và giảm lượng đường tiêu thụ. Tuy nhiên, nhãn không đường không đồng nghĩa với việc sản phẩm có thể được sử dụng không giới hạn.
Cần phân biệt chất tạo ngọt cường độ cao với các chất tạo ngọt thuộc nhóm polyol, chẳng hạn sorbitol. Sorbitol được sử dụng trong một số loại bánh kẹo không đường và thực phẩm chế biến. Tùy loại sản phẩm, thành phần và lượng tiêu thụ, tác động đối với cơ thể có thể khác nhau.
Các nhà khoa học vẫn tiếp tục nghiên cứu ảnh hưởng của một số chất tạo ngọt đối với quá trình chuyển hóa và sức khỏe đường ruột. Hiện chưa đủ cơ sở để kết luận rằng tất cả chất tạo ngọt nhân tạo đều trực tiếp gây tổn thương gan khi được sử dụng trong giới hạn an toàn.
Dù vậy, người tiêu dùng vẫn cần chú ý đến tổng thể chế độ ăn uống. Việc thường xuyên sử dụng đồ uống có đường, bánh kẹo và thực phẩm chế biến sẵn có thể khiến lượng năng lượng nạp vào tăng cao, góp phần gây thừa cân, béo phì và làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa.
Vì thế, thay vì chỉ dựa vào nhãn không đường, mọi người nên đọc bảng thành phần, kiểm soát khẩu phần và ưu tiên thực phẩm tươi. Nước lọc, trà không thêm đường và trái cây nguyên quả là những lựa chọn phù hợp trong chế độ ăn cân bằng.
3. Gia vị bị ẩm mốc do bảo quản không đúng cách
Ớt bột, tiêu xay, bột nghệ và các loại gia vị khô có thể bị ẩm khi bảo quản ở nơi không phù hợp. Đây là vấn đề cần đặc biệt chú ý bởi một số loại nấm mốc có khả năng sinh ra aflatoxin, độc tố nguy hiểm đối với gan.
Theo WHO, aflatoxin là nhóm độc tố nấm mốc có thể gây tổn thương gan và làm tăng nguy cơ ung thư gan khi phơi nhiễm. Nguy cơ đáng quan tâm hơn ở những người đồng thời nhiễm virus viêm gan B.
Điều đáng lo ngại là không phải mọi thực phẩm nhiễm độc tố đều có dấu hiệu dễ nhận biết. Aflatoxin cũng tương đối bền với nhiệt, vì vậy rang, nấu hoặc đun sôi không bảo đảm loại bỏ hoàn toàn độc tố đã hình thành.
Khi gia vị xuất hiện nấm mốc, có mùi lạ, đổi màu hoặc bị ẩm bất thường, tốt nhất nên bỏ sản phẩm thay vì cố tận dụng. Không nên chỉ gạt phần mốc nhìn thấy rồi tiếp tục sử dụng phần còn lại.
Để hạn chế nguy cơ, hãy bảo quản gia vị trong hộp sạch, kín, đặt ở nơi khô ráo và tránh hơi nước từ khu vực nấu ăn. Khi lấy gia vị, nên sử dụng thìa khô, kiểm tra định kỳ các lọ đã mở và mua lượng vừa đủ để tránh lưu trữ quá lâu.
Những thói quen giúp bảo vệ gan
Bên cạnh việc sử dụng gia vị hợp lý, duy trì chế độ ăn cân bằng cũng rất quan trọng. Mỗi người nên tăng cường rau xanh, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn đạm phù hợp; đồng thời hạn chế thực phẩm nhiều đường bổ sung, chất béo không lành mạnh và thực phẩm chế biến sẵn.
Rượu bia cũng là yếu tố cần lưu ý vì có thể gây tổn thương gan, đặc biệt khi sử dụng nhiều hoặc kéo dài. Ngoài ra, không nên tự ý sử dụng thuốc, thảo dược hay sản phẩm quảng cáo có tác dụng giải độc gan khi chưa tìm hiểu rõ độ an toàn.
Nhìn chung, nước sốt nhiều muối, thực phẩm chứa chất tạo ngọt và gia vị bị nấm mốc không có mức độ nguy cơ giống nhau. Người tiêu dùng nên kiểm soát lượng muối, sử dụng thực phẩm hợp lý và đặc biệt tránh gia vị có dấu hiệu nhiễm nấm mốc. Những thay đổi nhỏ trong căn bếp có thể góp phần xây dựng chế độ ăn uống an toàn, hỗ trợ bảo vệ sức khỏe gan về lâu dài.
