Với lớp vỏ sần sùi lạ mắt, phần ruột vàng óng cùng vị chua thanh xen ngọt, quả gáo vàng từng là thức quà dân dã gắn với tuổi thơ nhiều thế hệ, nay được tìm mua trên chợ mạng. Đặc biệt, gáo vàng còn là nguyên liệu tạo nên món cá kho mang hương vị riêng ở Ninh Bình, được du khách tò mò thưởng thức khi đến địa phương.
Trước đây, cây gáo vàng thường mọc tự nhiên ở ven suối, bờ ruộng, những khu đất ẩm hoặc được người dân trồng quanh nhà làm hàng rào. Cây không quá xa lạ với người dân vùng quê, quả khi vào mùa thường được hái ăn trực tiếp hoặc sử dụng trong các món ăn gia đình.
Quả gáo vàng có hình dáng khá đặc biệt. Quả có thể tròn hoặc hơi méo, bên ngoài là lớp vỏ sần sùi với những đường nổi, một số quả có phần gai mềm khiến nhiều người lần đầu nhìn thấy liên tưởng đến chôm chôm non. Khi chín, gáo vàng chuyển sang màu vàng, bên trong là phần thịt vàng óng, mọng nước và khá bắt mắt.
Điểm hấp dẫn nhất của gáo vàng nằm ở hương vị. Khi còn xanh, quả có vị chát nhẹ, hơi chua nên trước đây thường được trẻ em hái ăn ngay hoặc chấm cùng muối ớt. Đến khi chín, vị chát giảm dần, thay bằng vị chua thanh pha chút ngọt dịu và mùi thơm dân dã.
Gáo vàng không có vị ngọt đậm như nhiều loại trái cây phổ biến mà thiên về vị chua nhẹ, thanh và thơm. Chính sự khác biệt này khiến những người từng ăn từ nhỏ thường nhớ mãi. Với thế hệ 8X, 9X ở nhiều vùng quê, gáo vàng còn gợi lại những buổi trưa hè hái quả ven bờ rào, ăn ngay khi vừa chín hoặc chấm muối.
Không chỉ ăn trực tiếp, gáo vàng còn được sử dụng như một nguyên liệu tạo vị chua tự nhiên cho các món ăn. Nổi tiếng nhất là cá kho gáo vàng ở Ninh Bình. Người dân địa phương thường chọn những quả vừa chín tới, rửa sạch rồi thái lát, sau đó xếp xen kẽ với cá trong nồi hoặc niêu đất.
Trong quá trình kho, vị chua dịu của gáo vàng hòa vào nước cá cùng các loại gia vị, giúp món ăn có vị đậm đà và mùi thơm đặc trưng. Gáo vàng được kho lâu cũng mềm ra, phần thịt quả thấm gia vị, ăn cùng cá tạo nên sự kết hợp khá lạ miệng. Một số gia đình còn sử dụng gáo vàng để kho thịt hoặc nấu các món canh có vị chua thay cho những nguyên liệu quen thuộc như khế, sấu.
Món cá kho gáo vàng cũng trở thành một trải nghiệm ẩm thực được nhiều du khách chú ý khi đến Ninh Bình. Sau khi thưởng thức món ăn tại các gia đình, quán ăn hoặc nhà hàng địa phương, một số người tò mò tìm mua gáo vàng tươi để mang về làm quà hoặc thử chế biến tại nhà.
Với du khách lớn tuổi, gáo vàng có thể gợi lại ký ức về những loại quả quê từng xuất hiện trong tuổi thơ. Trong khi đó, khách trẻ thường bị thu hút bởi hình dáng lạ mắt, màu vàng nổi bật và hương vị chua ngọt khác biệt. Vì thế, từ một loại quả quen thuộc với người dân bản địa, gáo vàng dần trở thành một trong những thức quà quê được khách phương xa tìm hiểu.
Khoảng tháng 9 hằng năm là thời điểm gáo vàng bước vào mùa chín. Khi quả chuyển màu vàng, người dân bắt đầu thu hái, chọn những quả đạt độ chín phù hợp để bán tươi hoặc sử dụng trong chế biến món ăn. Tuy nhiên, do cây gáo vàng chưa được trồng đại trà nên nguồn cung trên thị trường không nhiều.
Trên các chợ mạng, gáo vàng hiện được rao bán với giá khoảng 100.000-120.000 đồng/kg, tùy thời điểm và chất lượng. Có thời điểm người bán chỉ gom được vài chục kg đã nhanh chóng hết hàng. Mức giá này cao hơn nhiều so với thời gian trước, khi gáo vàng chủ yếu được xem là loại quả mọc hoang, ít có giá trị thương mại.
Sự khan hiếm nguồn hàng cộng với nhu cầu tìm mua đặc sản quê khiến gáo vàng ngày càng được chú ý. Một số hộ dân ở Ninh Bình và các khu vực có điều kiện phù hợp đã bắt đầu quan tâm đến việc trồng gáo vàng để chủ động nguồn quả thay vì chỉ phụ thuộc vào cây mọc tự nhiên.
Cây gáo vàng được đánh giá là khá dễ sống, phù hợp với điều kiện khí hậu nóng ẩm và những khu đất có độ ẩm tương đối cao. Trước đây, cây thường mọc ở ven suối hoặc những khu vực đất ẩm mà không cần chăm sóc cầu kỳ. Ngoài lấy quả, cây gáo vàng còn có thể được trồng quanh nhà làm hàng rào hoặc tạo bóng mát.
Gáo vàng có thể nhân giống bằng hạt hoặc cây giống. Người trồng thường chọn cây con khỏe, trồng vào đất tơi xốp, có khả năng thoát nước nhưng vẫn giữ được độ ẩm cần thiết. Trong giai đoạn đầu, cây cần được tưới nước và bổ sung dinh dưỡng phù hợp để phát triển bộ rễ, thân và tán.
Khi cây trưởng thành, việc chăm sóc không quá phức tạp nếu điều kiện đất và nước phù hợp. Tuy nhiên, để phát triển thành cây ăn quả hàng hóa, người trồng vẫn cần tuyển chọn những cây cho quả sai, đồng đều, màu đẹp và có vị ngon.
