Không nằm dưới đất như củ khoai mỡ quen thuộc, những củ nhỏ mọc lủng lẳng trên dây leo từng là món quà tuổi thơ của nhiều người ở các vùng quê. Trái dái khoai mỡ có vị bùi, dẻo, thơm, có thể luộc, hấp, nướng hoặc nấu canh. Ngày nay, món ăn dân dã này được tìm mua tại một số chợ quê và trên chợ mạng với giá khoảng 40.000 đồng/kg.
Nhắc đến khoai mỡ, nhiều người thường nghĩ ngay đến những củ lớn nằm sâu dưới đất, có phần ruột tím hoặc trắng, thường được dùng nấu canh. Tuy nhiên, trên thân dây leo của cây còn có một bộ phận khá đặc biệt được người dân gọi bằng nhiều cái tên dân dã như trái dái khoai mỡ dái củ, dái củ cái hay dái ngà,...
Trái dái khoai mỡ thực chất là phần củ khí sinh mọc trên thân dây leo. Chúng thường có kích thước từ bằng ngón chân cái đến nắm tay người lớn, hình dáng không đồng đều, lớp vỏ ngoài màu nâu xám, hơi sần sùi. Khi bổ hoặc bấm lớp vỏ, phần ruột bên trong có thể hiện màu tím đặc trưng giống củ khoai mỡ, tùy giống.
Điểm khiến trái dái khoai được nhiều người nhớ đến không chỉ nằm ở hình dáng lạ mắt mà còn ở hương vị. Khi luộc hoặc hấp chín, phần thịt trở nên mềm, dẻo, bùi và có vị ngọt nhẹ. Một số người thích ăn nóng, chấm với đường hoặc muối; cách chế biến đơn giản nhưng giữ được mùi thơm và vị bùi đặc trưng.
Ở nhiều miền quê, đặc biệt là khu vực Nam Bộ, trái dái khoai từng gắn với những buổi đi hái đồ ăn vặt của trẻ nhỏ. Có người tìm thấy dái khoai trên những giàn dây leo, hái xuống rồi đem nướng vùi trong tro nóng. Khi lớp vỏ cháy sém, phần ruột bên trong chín mềm, tỏa mùi thơm, ăn vừa dẻo vừa bùi.
Một số gia đình lại đem trái dái khoai về luộc, hấp hoặc nấu canh. Nếu muốn món ăn đậm đà hơn, trái dái khoai có thể nấu cùng xương, sườn hoặc các nguyên liệu quen thuộc. Phần củ hút vị ngọt của nước dùng, tạo cảm giác mềm, bùi nhưng không quá ngấy.
Không chỉ phần củ khí sinh, lá non của cây khoai mỡ cũng có thể được tận dụng làm thực phẩm. Lá non được rửa sạch, thái hoặc vò vừa phải rồi nấu canh cùng củ khoai mỡ, tạo thành món ăn dân dã từng xuất hiện trong nhiều bữa cơm gia đình ở quê.
Một người dân ở miền Tây chia sẻ rằng hồi nhỏ, những đứa trẻ trong xóm thường rủ nhau đi tìm trái dái khoai trên những dây khoai mỡ mọc ở bờ rào hoặc khu đất quanh nhà. Hái được củ nào, cả nhóm lại nhóm lửa, vùi vào tro rồi chờ chín. Món ăn chẳng cầu kỳ nhưng vị thơm, dẻo, bùi cùng mùi khói than lại trở thành ký ức khó quên.
Trước đây, trái dái khoai chủ yếu được hái để ăn trong gia đình hoặc chia cho hàng xóm. Do không phải cây nào cũng cho nhiều củ khí sinh nên sản phẩm này khá phụ thuộc vào điều kiện sinh trưởng. Hiện nay, khi nhiều món quê được tìm lại, trái dái khoai cũng bắt đầu xuất hiện trên các chợ quê và chợ mạng. Giá bán tùy thời điểm, nguồn hàng và kích thước củ. Có nơi bán khoảng 40.000 đồng/kg, trong khi những thời điểm khan hàng, giá có thể cao hơn.
Khoai mỡ là cây thân dây leo, sinh trưởng tốt trong điều kiện đất tơi xốp, đủ ẩm và có chỗ để thân vươn lên. Ngoài củ chính nằm dưới đất, cây có thể hình thành các củ khí sinh trên thân.
Theo kinh nghiệm của người trồng, việc làm giàn hoặc cắm cây cho dây khoai có chỗ bám, leo lên có thể ảnh hưởng đến số lượng trái dái khoai hình thành. Khi cây có không gian để leo và phát triển tốt, khả năng xuất hiện nhiều củ khí sinh cũng cao hơn. Ngược lại, nếu dây ít chỗ bám, nằm sát mặt đất hoặc sinh trưởng kém, số lượng dái khoai thường ít hơn.
Người trồng có thể làm giàn bằng tre, gỗ hoặc lưới để dây khoai bám và leo lên. Đất trồng cần thoát nước tốt, giàu chất hữu cơ, được giữ ẩm nhưng không để úng kéo dài. Trong quá trình cây phát triển, cần làm cỏ, bổ sung phân hữu cơ và theo dõi sâu bệnh.
Tùy giống và điều kiện chăm sóc, khoảng 3-5 tháng sau khi trồng, cây có thể bắt đầu xuất hiện những củ khí sinh trên thân. Những cây sinh trưởng khỏe, được chăm sóc tốt và có giàn leo phù hợp thường có khả năng cho nhiều dái hơn. Trong khi đó, củ khoai mỡ chính dưới đất cần thời gian dài hơn để phát triển và thường được thu hoạch sau khoảng 6-10 tháng.
