Từng mọc vạ vật ở góc vườn, bờ rào, bờ kênh, bờ rạch và gắn với ký ức tuổi thơ của nhiều người miền Tây, trái lý nay được tìm mua như một loại trái cây đặc sản. Quả khi chín có màu vàng nhạt, thịt xốp, vị ngọt thanh và đặc biệt là mùi thơm thoang thoảng như hương hoa, giá bán có thời điểm lên tới 100.000-200.000 đồng/kg.
Nếu chưa từng biết đến trái lý, nhiều người có thể nhầm loại quả này với ổi nhỏ khi nhìn từ xa. Quả tròn hoặc hơi giống hình chuông, lúc còn non có màu trắng xanh, đến khi chín chuyển vàng nhạt, một số quả ửng màu hồng. Quả không lớn nhưng thường mọc thành chùm khá sai trên cành, tạo vẻ bắt mắt khi bước vào mùa thu hoạch.
Điểm khiến trái lý được nhớ lâu lại nằm ở mùi hương. Quả chín tỏa mùi thơm dịu, có nét đặc trưng khiến những người từng ăn từ nhỏ dễ dàng nhận ra. Khi cắn, lớp vỏ mỏng cùng phần thịt trắng ngà, xốp nhẹ tạo cảm giác khá lạ miệng. Quả có vị ngọt thanh, mọng nhẹ, đôi khi xen chút chua và se dịu. Đặc biệt, dư vị thơm như hương hoa khiến loại quả này khác hẳn những giống mận, roi hay ổi quen thuộc.
Chính vì hương thơm đặc biệt ấy, trái lý còn được gọi là “táo hồng” hay “Rose apple”. Tuy nhiên, đây không phải cây mận mà là một loài cây khác, có tên khoa học Syzygium jambos, thuộc họ Sim (Myrtaceae).
Với người dân miền Tây, cây lý từng khá quen thuộc trong những khu vườn nông thôn. Cây có thể cao vài mét, thân gỗ, nhiều cành nhánh và sống lâu năm. Lá dài, đầu nhọn, màu xanh đậm, phiến lá tương đối lớn. Khi cây ra hoa, những chùm hoa màu trắng kem với nhiều nhị tỏa hương dịu. Sau thời gian đậu quả, những chùm trái nhỏ dần lớn lên, từ màu trắng chuyển vàng khi chín.
Cây lý được trồng và bắt gặp ở nhiều tỉnh miền Tây Nam Bộ như Vĩnh Long, Đồng Tháp, An Giang, Tây Ninh... Trong đó, tại nhiều vùng quê, cây không được trồng thành những vườn chuyên canh quy mô lớn mà thường xuất hiện xen trong vườn nhà, ven bờ kênh, bờ rạch hoặc những khoảng đất trống.
Có lẽ vì thế mà trái lý từng được xem như một thứ quà quê bình dị. Trẻ em miền Tây nhiều thế hệ từng hái những quả chín vàng trên cây để ăn trực tiếp, thưởng thức ngay tại vườn thay vì mua ở chợ. Với một số người, chỉ cần bắt gặp mùi thơm đặc trưng của trái lý chín cũng đủ gợi lại ký ức về những khu vườn và mùa trái cây thời thơ ấu.
Những năm gần đây, khi các loại trái cây bản địa, cây trái gắn với ký ức vùng miền được chú ý hơn, trái lý cũng bắt đầu xuất hiện trên chợ mạng và được săn tìm. Không còn đơn thuần là loại quả hái ăn trong vườn, trái lý được đóng gói, vận chuyển đến các thành phố để phục vụ khách hàng muốn tìm lại hương vị xưa.
Giá bán vì thế cũng cao hơn nhiều so với trước. Tùy thời điểm, nguồn hàng và chất lượng quả, trái lý có giá khoảng 100.000-200.000 đồng/kg. Do cây chưa được trồng đại trà, sản lượng không ổn định nên vào mùa khan hàng, giá có thể tăng. Quả chín mềm, dễ dập nên việc thu hái, đóng gói và vận chuyển cũng cần cẩn thận.
Mùa trái lý thường tập trung vào khoảng cuối năm đến đầu năm sau, có nơi thu hoạch kéo dài đến khoảng tháng 3-4 âm lịch. Khi vào mùa, người bán thường hái những chùm quả vừa chuyển màu vàng, sau đó phân loại trước khi đưa ra thị trường. Những quả chín tới thường thơm rõ, màu đẹp và thích hợp để ăn ngay.
Cách thưởng thức trái lý đơn giản nhất là ăn tươi. Quả chín được rửa sạch, có thể ăn cả phần thịt quanh hạt. Một số người thích để quả trong ngăn mát trước khi ăn để tăng cảm giác mát, giòn nhẹ và làm hương thơm trở nên dễ chịu hơn. Ngoài ăn trực tiếp, trái lý cũng có thể được dùng làm nước ép hoặc biến tấu thành các món giải khát.
Không chỉ có giá trị về quả, cây lý còn được nhiều gia đình giữ lại trong vườn bởi tán cây xanh, hoa thơm và khả năng cho bóng mát. Cây thuộc nhóm thân gỗ, có thể trồng từ hạt hoặc cây giống. Khi trồng, nên chọn nơi có nhiều ánh sáng, đất thoát nước tốt và đủ độ ẩm. Cây cần được chăm sóc trong giai đoạn đầu, tưới nước đều, bổ sung dinh dưỡng và cắt tỉa cành để tạo tán thông thoáng.
