Nắng hạ dần lui, những cơn gió vùng cao bắt đầu se lạnh cũng là lúc mùa táo mèo má hồng đồi thông ở Mù Cang Chải, Lào Cai (khu vực tỉnh Yên Bái cũ) bước vào vụ. Trên những sườn núi cao, từng quả táo nhỏ chuyển sang màu vàng nhạt, phần má được nắng chiếu thường ánh lên sắc đỏ hồng rất đẹp mắt. Đây cũng là lý do giống táo này được ví như “táo má hồng”.
Không chỉ lạ mắt, táo mèo má hồng đồi thông còn được nhiều người sành ăn ưa chuộng bởi phần thịt giòn, thơm, vị chua thanh, ngọt hậu và đặc biệt ít vị chát, có thể ăn trực tiếp hoặc chế biến thành nhiều món hấp dẫn.
Tại xã Mù Cang Chải, cây táo mèo gắn bó với đời sống của người dân vùng cao từ nhiều năm nay. Nếu trước kia cây chủ yếu mọc tự nhiên trong những cánh rừng, người dân đi rừng đến mùa quả chín mới thu hái thì hiện nay, để có sản lượng ổn định và nâng cao năng suất, nhiều hộ đã đưa cây về trồng thành những khu rừng táo trên các sườn núi.
Trong số những vùng có táo mèo ở Tây Bắc, táo mèo đồi thông Mù Cang Chải được nhiều người đánh giá cao về chất lượng. Những quả được gọi là táo má hồng thường có kích thước vừa phải, dáng tròn, vỏ vàng nhạt khi chín và nổi bật với phần má đỏ ửng.
Điểm khiến loại quả này được tìm mua nhiều nằm ở hương vị. Táo mèo vốn nổi tiếng với vị chua và chát, nhưng táo má hồng đồi thông có độ chát thấp, thậm chí những quả chín đạt độ có thể gần như không còn vị chát rõ rệt. Khi cắn, phần thịt cho cảm giác giòn, mọng, vị chua nhẹ quyện cùng vị ngọt thanh và mùi thơm đặc trưng. Chính sự cân bằng này khiến táo có thể ăn trực tiếp, chấm muối hoặc dùng làm món ăn vặt mà không cần qua nhiều công đoạn chế biến.
Với những người thích vị đậm đà, táo mèo má hồng còn có thể đem dầm hoặc muối xổi. Quả được rửa sạch, để ráo rồi thái lát, sau đó trộn cùng đường, muối và các loại gia vị tùy khẩu vị. Chỉ sau một thời gian ngắn, những miếng táo thấm đều gia vị, vẫn giữ được độ giòn, có vị chua ngọt xen lẫn chút mặn cay, càng ăn càng dễ ghiền. Cách chế biến này cũng giúp quả táo mèo trở nên gần gũi hơn với người tiêu dùng thành thị, đặc biệt là những người thích các món ăn vặt có vị chua cay.
Không chỉ được bán dưới dạng quả tươi, táo mèo má hồng đồi thông hiện còn xuất hiện khá nhiều trên chợ mạng dưới dạng táo muối xổi đóng hộp. Tùy cách làm, độ chín của quả và quy cách đóng gói, giá bán có thể khác nhau, dao động từ 120.000-180.000 đồng/kg. So với việc mua quả tươi về sơ chế, những hộp táo đã muối xổi tiện lợi hơn, có thể sử dụng ngay hoặc làm món ăn vặt trong gia đình.
Mùa táo mèo má hồng thường bắt đầu từ khoảng cuối hè và kéo dài sang mùa thu. Khi những ngày nắng nóng giảm dần, tiết trời vùng cao trở nên mát mẻ cũng là lúc quả bắt đầu chín rộ. Người dân lên các sườn núi thu hái từng quả, sau đó phân loại để bán tươi hoặc chế biến thành táo muối, ô mai, siro và ngâm rượu. Với những quả dùng để ăn tươi hoặc làm táo muối xổi, người bán thường lựa những quả đã chuyển màu vàng, có má ửng đỏ, vừa đủ độ chín để giữ được độ giòn và hương thơm.
Cây táo mèo có đặc điểm phù hợp với điều kiện vùng núi cao. Cây sinh trưởng tốt ở những nơi có độ cao lớn, khí hậu mát mẻ, biên độ nhiệt ngày đêm tương đối rõ và đất đai phù hợp. Vì vậy, những sườn núi cao ở Mù Cang Chải trở thành môi trường thuận lợi để cây phát triển. Cây có thể sống lâu năm, khi trưởng thành cho tán rộng và bắt đầu sai quả. Trước đây, nhiều cây mọc tự nhiên trong rừng nên người dân chủ yếu thu hái quả theo mùa. Hiện nay, việc trồng táo mèo tập trung giúp người dân chủ động hơn trong chăm sóc, thu hoạch và tạo nguồn nguyên liệu ổn định cho các sản phẩm chế biến.
Táo mèo không phải loại cây cần điều kiện canh tác giống những giống cây ăn quả ở đồng bằng. Người trồng chủ yếu lựa chọn những khu vực núi cao có khí hậu mát, đất thoát nước tốt và đủ ánh sáng. Cây được nhân giống, trồng trên các sườn đồi, sau đó chăm sóc trong những năm đầu để cây bén rễ, phát triển thân và tán. Khi cây bước vào thời kỳ cho quả, người dân tập trung chăm sóc, theo dõi sâu bệnh và thu hái đúng thời điểm.
