Trong danh sách 20 trái cây tốt cho sức khỏe do một trang web ẩm thực nổi tiếng của Anh bình chọn, quả ổi xếp ở vị trí thứ 15. Trong đó phải kể tới giống ổi nám ở xã Nghĩa Đàn (Nghệ An).
Không có vẻ ngoài bóng mịn như nhiều giống ổi phổ biến, ổi nám Nghĩa Đàn gây chú ý bởi lớp vỏ xanh sần, lấm tấm những mảng nám tự nhiên. Bù lại vẻ ngoài có phần khác lạ, loại ổi bản địa của Nghệ An lại chinh phục người ăn bằng thịt quả giòn, mọng nước, vị ngọt đậm và mùi thơm đặc trưng.
Điểm nhận diện rõ nhất của ổi nám là lớp vỏ có những mảng màu nâu nhạt hoặc xám bạc, bề mặt hơi sần. Đây là đặc điểm tự nhiên của giống ổi, không phải dấu hiệu quả bị sâu bệnh hay hư hỏng. Quả thường có kích thước vừa phải, nặng khoảng 200-300 g, dáng tròn hoặc hơi thuôn, vỏ khá mỏng.
Khi bổ ra, phần thịt bên trong có màu trắng ngà, dày và nhiều nước. Ổi có độ giòn tự nhiên, cắn nghe tiếng rôm rốp, vị ngọt đậm xen chút thanh mát, càng nhai càng cảm nhận rõ mùi thơm đặc trưng. Quả thường có ít hạt, hạt mềm nên khá dễ ăn. Nhiều người thích ăn trực tiếp khi quả vừa chín tới, có thể chấm muối ớt hoặc muối tôm để vị ngọt và hương thơm càng nổi bật.
Chính sự khác biệt về hương vị và hình thức khiến ổi nám Nghĩa Đàn ngày càng được biết đến bên ngoài vùng trồng. Du khách khi đến Nghệ An, đặc biệt những khu vực phía tây tỉnh, có thể bắt gặp loại ổi này tại các khu chợ địa phương hoặc mua làm quà sau chuyến đi. Với những người lần đầu nhìn thấy, lớp vỏ nám khá lạ mắt cũng là một trong những điểm khiến loại quả này dễ được nhớ đến.
Ổi nám không chỉ có một thời điểm thu hoạch cố định mà có thể cho quả trong nhiều đợt nếu được chăm sóc và xử lý phù hợp. Tuy nhiên, vào những đợt thu hoạch rộ, sản lượng tăng mạnh khiến giá bán thay đổi khá rõ. Khi khan hàng hoặc thời điểm giá tốt, ổi nám có thể lên tới khoảng 45.000 đồng/kg. Ngược lại, vào chính vụ, nếu thời tiết thuận lợi, cây sai quả và được mùa, giá tại vườn có lúc chỉ còn khoảng 10.000-15.000 đồng/kg.
Khi vào vụ, thương lái thường tìm đến tận vườn thu mua, sau đó đưa quả đi tiêu thụ tại các chợ, cửa hàng thực phẩm và trên các kênh bán hàng trực tuyến. Những quả đẹp, đồng đều, được chăm sóc theo hướng an toàn thường có giá cao hơn.
Theo kinh nghiệm của người dân địa phương, điều kiện đất trồng có ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng ổi. Đất đá lẫn, đặc biệt loại đất có đá đen xanh, được đánh giá phù hợp để cây cho quả giòn và ngọt. Đất son sỏi và đất trắng cũng có thể trồng tốt. Trong khi đó, đất đỏ bazan giúp cây sinh trưởng khỏe, năng suất khá nhưng hương vị quả được người trồng nhận xét thường không đậm bằng khi trồng trên những loại đất đặc trưng của vùng đồi Nghĩa Đàn.
Cây ổi có thể trồng quanh năm nếu chủ động được nguồn nước, nhưng thời điểm đầu mùa mưa thường thuận lợi hơn vì đất có độ ẩm tốt, cây nhanh bén rễ. Những vườn trồng vào thời điểm thích hợp, kết hợp chăm sóc đều tay, cây có thể bắt đầu bói quả sau khoảng một năm. Từ năm thứ ba, cây bước vào giai đoạn cho năng suất ổn định hơn.
Để giữ quả đẹp và hạn chế sâu bệnh, người trồng thường tiến hành cắt tỉa cành, tạo tán giúp cây thông thoáng, đồng thời bón phân và tưới nước phù hợp theo từng giai đoạn. Một trong những công đoạn quan trọng là bao quả. Khi ổi còn nhỏ, khoảng bằng ngón tay cái, người dân dùng túi chuyên dụng bao từng quả nhằm hạn chế côn trùng, giảm tác động của thời tiết và hạn chế phải sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.
Việc bao quả cũng giúp lớp vỏ ít bị trầy xước, quả phát triển đồng đều và giữ được vẻ ngoài đặc trưng. Cùng với đó, người trồng cần theo dõi độ ẩm đất, nhất là vào mùa khô, bởi cây ổi không thích hợp với tình trạng úng nước kéo dài nhưng vẫn cần đủ nước trong giai đoạn nuôi quả.
