Quả chòi mòi nhỏ xíu nhưng có hương vị rất riêng, chua thanh, ngọt nhẹ, mọng nước và càng ăn càng cuốn. Từng là món quà vặt dân dã gắn với tuổi thơ của trẻ em miền quê, những chùm chòi mòi tím đen nay lại trở thành đặc sản lạ được nhiều du khách và người thành phố tò mò tìm mua.
Chòi mòi còn gọi là chồi mồi, là loại quả rừng quen thuộc ở nhiều vùng miền, đặc biệt tại khu vực miền Trung và Tây Nguyên. Cây thuộc dạng thân gỗ, có thể cao hơn 10m, tán rộng, cành nhánh sum suê. Lá hình bầu dục, mặt trên xanh bóng, mặt dưới có lớp lông mịn. Khi còn non, lá có vị chua nhẹ pha chút chát, ở một số nơi được dùng như một loại rau rừng, có thể ăn sống, luộc hoặc xào cùng các loại rau khác.
Thứ khiến chòi mòi được nhớ đến nhiều nhất vẫn là những chùm quả nhỏ mọc dày đặc trên cành. Quả non có màu xanh, dần chuyển sang hồng đỏ rồi tím đen khi chín. Kích thước chỉ nhỉnh hơn đầu đũa nhưng mỗi quả lại chứa đựng một hương vị khá đặc biệt.
Khi ăn chín, chòi mòi cho cảm giác mọng nước, vị chua thanh nổi bật ở đầu lưỡi, sau đó dịu dần bằng chút ngọt nhẹ. Cái chua của quả không quá gắt mà thanh, tươi và dễ ăn, kết hợp với mùi thơm nhẹ đặc trưng của trái rừng. Chính sự cân bằng giữa chua và ngọt khiến nhiều người chỉ thử một lần đã muốn ăn thêm.
Ngày trước, những chùm chòi mòi chín được người lớn hái từ trên cây xuống rồi chia cho lũ trẻ. Không cần chế biến cầu kỳ, chỉ một chùm quả tím đen và một chén muối ớt cũng đủ trở thành món quà vặt hấp dẫn. Vị chua thanh của chòi mòi gặp vị mặn, cay của muối ớt tạo nên sự kích thích vị giác rõ rệt. Càng chấm càng muốn ăn, nhất là trong những ngày hè.
Có người thích hái từng quả, nhẩn nha thưởng thức lớp thịt mọng nước. Cũng có người lại thích ăn nguyên cả chùm, để những quả chín ở nhiều mức độ hòa quyện với nhau, tạo cảm giác vừa chua, vừa ngọt, vừa thú vị. Những quả còn hơi xanh thường có vị chua và chát rõ hơn, trong khi quả chín kỹ mềm, ngọt và dễ ăn hơn.
Không chỉ ăn tươi, chòi mòi còn có thể được chế biến thành nhiều món khác. Quả chín có thể làm mứt, ngâm đường, nấu siro hoặc ngâm rượu. Một số nơi còn sử dụng chòi mòi để tạo ra những thức uống có màu sắc đẹp mắt, vị chua dịu và hương thơm đặc trưng. Rượu chòi mòi từng được người dân địa phương sử dụng để đãi khách, vừa dân dã vừa mang hương vị riêng của vùng đất nơi cây mọc.
Mùa chòi mòi thường bắt đầu sau thời gian cây ra hoa từ khoảng tháng 3 đến tháng 6. Đến khoảng tháng 7, quả bước vào thời điểm chín rộ. Khi ấy, những chùm quả từ xanh, đỏ chuyển sang tím đen nổi bật giữa tán lá xanh, báo hiệu mùa hái quả đã đến.
Trước đây, chòi mòi chủ yếu được tìm thấy trong những khu vườn, ven rừng hoặc các vùng đất tự nhiên. Người dân hái về ăn trong gia đình hoặc chia cho trẻ nhỏ. Nhưng vài năm gần đây, khi các loại trái rừng và đặc sản bản địa ngày càng được ưa chuộng, chòi mòi bắt đầu xuất hiện trên chợ mạng, các cửa hàng đặc sản và được bán cho khách du lịch, giá lên tới khoảng 50.000 đồng/kg.
Bên cạnh việc khai thác quả từ tự nhiên, chòi mòi hiện cũng được một số người đưa về trồng. Cây có sức sống khá tốt, có thể nhân giống bằng hạt hoặc giâm cành, trồng từ cây con hay phôi. Cây thích hợp với đất tơi xốp, giàu dinh dưỡng, thoát nước tốt và cần nhiều ánh sáng. Trong giai đoạn đầu, người trồng cần tưới nước đều, làm cỏ và bổ sung phân hữu cơ định kỳ. Nếu trồng từ cây con và chăm sóc thuận lợi, khoảng 2-3 năm cây có thể bắt đầu cho quả.
