Khoai deo Quảng Trị (khu vực tỉnh Quảng Bình cũ) dẻo mềm như mạch nha, ngọt thanh tựa đường phèn, càng nhâm nhi càng cảm nhận rõ vị bùi thơm đặc trưng. Từ những củ khoai lang đỏ trồng trên vùng đất cát đầy nắng gió, người dân địa phương đã tạo nên một đặc sản được nhiều người tìm mua về thưởng thức và làm quà.
Khoai deo được làm chủ yếu từ giống khoai lang đỏ trồng trên những triền cát trắng ở xã Minh Châu. Củ khoai có hình dáng khá đặc biệt, thuôn dài, phần vỏ và ruột mang sắc đỏ vàng. Nhờ được trồng trên vùng đất cát, chịu ảnh hưởng của khí hậu nắng nóng, củ khoai có vị bùi, thơm và độ ngọt tự nhiên, rất thích hợp để chế biến thành khoai deo.
Để có một mẻ khoai deo ngon, người dân không thể làm nhanh mà phải trải qua nhiều công đoạn và chờ đợi gần một tháng. Sau khi thu hoạch, khoai được phơi khoảng 2 giờ dưới nắng rồi đưa vào nơi khô thoáng, có bóng mát để ủ khoảng 10 ngày. Đây là công đoạn quan trọng, giúp củ khoai bớt nước, không còn căng mọng và tạo điều kiện để vị ngọt cô đọng hơn.
Khi khoai đạt độ ủ thích hợp, người dân đem rửa sạch rồi luộc chín. Khoai sau khi mềm được bóc và thái thành từng lát mỏng theo chiều dọc. Những lát khoai này tiếp tục được đem phơi dưới nắng lớn. Người làm phải đặc biệt chú ý đến thời tiết bởi chỉ cần gặp mưa trong quá trình phơi, cả mẻ khoai có thể bị ảnh hưởng.
Lát khoai thường được phơi trên giàn cao, bên dưới lót cây rười - một loại cây mọc ở vùng cát - để khoai không bị dính vào bề mặt phơi. Khoai được phơi liên tục khoảng 10-12 nắng. Qua nhiều ngày, những lát khoai từ màu vàng nhạt dần chuyển sang sắc đỏ vàng, cánh gián, bề mặt săn lại nhưng bên trong vẫn giữ được độ dẻo. Đây chính là lúc khoai đạt độ deo ngon nhất.
Cái thú vị của khoai deo nằm ở cách thưởng thức. Khi mới cầm trên tay, lát khoai khá khô và có phần cứng, dễ khiến người ăn lần đầu nghĩ rằng đây chỉ là một loại khoai lang được phơi khô thông thường. Thế nhưng, nếu kiên nhẫn nhâm nhi từng chút, lát khoai sẽ dần mềm ra trong miệng, vị ngọt bùi và hương thơm đặc trưng từ khoai lang bắt đầu lan tỏa.
Khoai deo ngon có độ dẻo mềm như mạch nha, vị ngọt thanh chứ không gắt, xen lẫn vị bùi tự nhiên. Màu khoai đỏ vàng óng, có phần giống màu mật ong, càng nhai lâu càng cảm nhận rõ vị thơm đậm đà. Chính sự khác biệt về kết cấu khiến món ăn này trở thành một trải nghiệm thú vị, nhất là với những người lần đầu thưởng thức.
Khoai deo cũng rất hợp để nhâm nhi cùng một tách trà nóng. Vị ngọt bùi của khoai kết hợp với vị chát nhẹ của trà tạo nên cách thưởng thức giản dị mà hấp dẫn. Một vài lát khoai dùng làm món ăn vặt trong lúc trò chuyện, đọc sách hay làm việc cũng đủ để cảm nhận nét đặc trưng của ẩm thực Quảng Trị.
Tại xã Minh Châu, nghề làm khoai deo đã trở thành sinh kế của nhiều hộ dân, tập trung nhiều ở thôn Tân Định và Hiển Trung. Tân Định được biết đến là một trong những nơi sản xuất khoai deo nổi tiếng của địa phương. Từ món ăn dân dã để bảo quản khoai được lâu, khoai deo dần trở thành đặc sản được đưa đi tiêu thụ ở nhiều tỉnh, thành.
Ngày nay, không cần trực tiếp đến Quảng Trị, thực khách vẫn có thể tìm mua khoai deo tại các cửa hàng đặc sản hoặc trên các chợ mạng. Sản phẩm được đóng gói khá tiện lợi, thích hợp để mua ăn dần hoặc làm quà sau những chuyến du lịch. Giá khoai deo hiện được bán khoảng 170.000 đồng/kg, tùy loại và nơi bán.
