Khoảng tháng 4 đến tháng 7 hằng năm là thời điểm cá mòi vào mùa, trở thành sản vật được người dân địa phương và thực khách tìm mua để thưởng thức.
Loài cá này phân bố ở nhiều vùng biển và vùng nước lợ tại Việt Nam, trong đó có các khu vực sông Hồng, sông Lam, sông Yên và sông Thu Bồn. Tùy từng địa phương, thời gian cá xuất hiện có thể khác nhau, nhưng tại nhiều nơi, khoảng tháng 4 đến tháng 7 là giai đoạn cá di chuyển về cửa sông, ngược dòng tìm môi trường sinh sản. Đây cũng là thời điểm ngư dân tranh thủ khai thác, bởi cá thường đi thành đàn, tạo nên mùa đánh bắt nhộn nhịp.
Loài cá này có ngoại hình khá dễ nhận biết với thân thon dài, dẹp hai bên, chiều dài phổ biến khoảng 15-25cm. Lưng cá thường có màu xanh xám hoặc xanh ánh bạc, phần bụng sáng màu hơn, toàn thân phủ lớp vảy bạc lấp lánh. Đầu cá tương đối nhỏ, mắt rõ, miệng nhỏ, thân hình thuôn giúp chúng di chuyển linh hoạt trong môi trường nước. Cá mòi chủ yếu ăn sinh vật phù du và các sinh vật nhỏ, thường sống thành đàn lớn, có tập tính di chuyển theo mùa.
Tại khu vực sông Lam, Nghệ An, cá mòi gắn bó với đời sống của người dân ven sông từ lâu. Mỗi năm, khi cá bắt đầu xuất hiện, ngư dân lại chuẩn bị lưới để khai thác. Tuy nhiên, sản lượng và kích thước cá không phải năm nào cũng giống nhau. Có năm cá về nhiều nhưng thân nhỏ, ít thịt; có năm số lượng ít hơn nhưng từng con lại to, béo và chắc thịt. Sự thay đổi này khiến mùa cá mòi luôn mang đến những trải nghiệm khác nhau cho người làm nghề đánh bắt.
Việc bắt cá mòi cũng đòi hỏi kinh nghiệm bởi loài cá này khá nhanh nhẹn, có thể phát hiện và tránh lưới khi nước trong. Vào ban đêm hoặc những hôm mưa lớn khiến nước sông đục, ngư dân thường có điều kiện thuận lợi hơn để thả lưới. Người dân sử dụng loại lưới chuyên dụng, phù hợp với kích thước cá, nhằm giữ lại những con đủ lớn và hạn chế bắt cá non.
Sau khi được đưa lên khỏi mặt nước, cá mòi cần được bảo quản lạnh sớm để giữ độ tươi ngon. Khâu này đặc biệt quan trọng bởi cá dễ suy giảm chất lượng nếu để lâu trong điều kiện không phù hợp. Khi chọn mua, người tiêu dùng nên ưu tiên cá có mắt trong, thân ánh bạc, vảy bám tương đối chắc và không có mùi lạ. Cá tươi thường giữ được độ chắc của thịt, mùi thơm tự nhiên và vị béo đặc trưng sau khi chế biến.
Điểm hấp dẫn của cá mòi nằm ở phần thịt ngọt, thơm và có độ béo vừa phải. Tuy nhiên, cá có nhiều xương nhỏ nên cách chế biến cần được lựa chọn phù hợp. Trong đó, cá mòi kho là món ăn quen thuộc ở nhiều gia đình. Cá có thể kho với tiêu, riềng hoặc cà chua, nêm nếm đậm đà rồi đun nhỏ lửa để gia vị thấm đều. Khi hoàn thành, thịt cá mềm, thơm, nước kho sánh lại, ăn cùng cơm nóng rất đưa miệng.
Ngoài món kho, cá mòi còn được dùng để nấu canh chua với cà chua, dứa và các loại rau thơm. Vị chua dịu của nước canh kết hợp với vị ngọt tự nhiên của cá tạo cảm giác thanh mát, thích hợp cho những bữa cơm ngày hè. Cá hấp gừng cũng là cách chế biến được nhiều người yêu thích bởi có thể giữ được hương vị nguyên bản, đồng thời làm nổi bật mùi thơm của gừng và hành. Ở một số nơi, cá mòi còn được dùng làm gỏi hoặc chế biến thành mắm. Với những món ăn không nấu chín hoàn toàn, nguyên liệu cần được xử lý và bảo quản đúng cách để bảo đảm an toàn thực phẩm.
Trên thị trường, cá mòi tươi có giá tham khảo khoảng 70.000 đồng/kg. Mức giá có thể thay đổi tùy thời điểm, kích thước cá, nguồn cung và địa điểm bán. Khi vào mùa, người tiêu dùng có thể tìm mua cá tươi tại các chợ dân sinh hoặc trên chợ mạng. Ngoài cá nguyên con, một số nơi còn bán cá đã sơ chế, lóc thịt hoặc chế biến sẵn để thuận tiện cho việc nấu nướng.
Không chỉ hấp dẫn bởi hương vị, cá mòi còn được đánh giá cao về giá trị dinh dưỡng. Loài cá này cung cấp protein, axit béo omega-3, vitamin B12, vitamin D cùng một số khoáng chất như canxi và phốt pho. Các dưỡng chất này góp phần hỗ trợ sức khỏe tim mạch, hoạt động của não bộ và duy trì hệ xương. Theo chuyên gia dinh dưỡng người Mỹ Samantha Cassetty, cá mòi là một trong những loại cá tốt nhất cho sức khỏe hiện nay. Cá mòi chứa nhiều axit béo omega-3. Cá mòi đóng hộp có nhiều chất dinh dưỡng mạnh mẽ này hơn cả cá hồi.
