Trong số các loại cá cơm quen thuộc ở vùng biển Việt Nam, cá cơm sọc tiêu gây chú ý bởi thân hình thon dài, lớp da ánh bạc và phần thịt nhỏ nhưng có vị ngọt đậm, thơm đặc trưng. Không chỉ được dùng để chế biến cá tươi, loài cá này còn được phơi khô, rim, kho hoặc làm nước mắm.
So với cá cơm than, cá cơm trắng hay cá cơm sọc phấn, cá cơm sọc tiêu có những đặc điểm riêng về hình dáng, hương vị và cách chế biến, trở thành một trong những sản vật được người dân vùng biển ưa chuộng.
Điểm dễ nhận biết của cá cơm sọc tiêu là thân nhỏ, dài, hơi dẹp hai bên, mõm nhô ra và nhọn. Khi còn tươi, cá có màu sáng, dọc hai bên hông nổi bật một đường ánh bạc. Lớp vảy tròn khá mỏng, dễ bong trong quá trình đánh bắt và vận chuyển. Cá trưởng thành thường dài khoảng 9-10cm, kích thước tối đa có thể đạt 12cm. Phần bụng có những vảy gai nhỏ, tạo nên đặc điểm hình thái riêng so với nhiều loại cá cơm khác.
Đây cũng là một trong hai loại cá cơm được đánh giá cao trong sản xuất nước mắm truyền thống, bên cạnh cá cơm than. Đặc biệt, tại đặc khu Phú Quốc (An Giang), cá cơm sọc tiêu được xem là một trong những nguyên liệu góp phần tạo nên danh tiếng của nước mắm địa phương.
Không chỉ có giá trị trong nghề làm mắm, cá cơm sọc tiêu còn được người dân vùng biển sử dụng để chế biến nhiều món ăn. Kích thước vừa phải, thịt cá mềm, ngọt và có hương thơm đặc trưng khiến loại cá này phù hợp với cả cách chế biến tươi lẫn phơi khô. Khi mua cá tươi, người nội trợ thường chọn những mẻ cá có thân nguyên vẹn, mắt trong, lớp da sáng và còn độ săn chắc.
Cách chế biến quen thuộc nhất là cá cơm sọc tiêu kho tiêu. Cá sau khi làm sạch, để ráo nước, được ướp cùng nước mắm, đường, hành, tỏi, ớt và một chút tiêu xay. Khi kho trên lửa nhỏ, thịt cá thấm đều gia vị, săn lại, phần nước kho sánh và dậy mùi thơm. Vị ngọt tự nhiên của cá hòa cùng vị mặn của nước mắm, cay nồng của tiêu và ớt tạo nên món ăn đậm đà, đặc biệt thích hợp dùng với cơm nóng.
Ngoài ra, cá có thể đem chiên giòn hoặc tẩm một lớp bột mỏng rồi chiên vàng. Những con cá nhỏ khi chiên có phần thân giòn rụm, bên trong vẫn giữ được vị ngọt, có thể ăn cả con mà không cần bỏ xương. Món này thường được dùng kèm rau sống, nước mắm chua ngọt hoặc tương ớt. Với cá cơm sọc tiêu khô, người dân còn đem rim mắm đường, rang cùng tỏi ớt hoặc nướng sơ rồi trộn gỏi. Thành phẩm có vị mặn ngọt hài hòa, thơm bùi, dễ bảo quản và tiện dùng trong những bữa cơm gia đình.
Một cách sử dụng khác không thể không nhắc đến là làm nước mắm. Cá cơm sọc tiêu sau khi đánh bắt được lựa chọn, trộn với muối theo tỷ lệ phù hợp rồi đưa vào thùng chượp. Qua thời gian ủ, cá phân giải tự nhiên, tạo nên phần nước mắm có hương thơm đặc trưng. Chất lượng cá đầu vào, độ tươi và quá trình bảo quản sau khai thác là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến chất lượng thành phẩm.
Tại nước ta, loài cá này xuất hiện ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long, trong đó đặc khu Phú Quốc là địa danh gắn liền với hoạt động khai thác và chế biến cá cơm sọc tiêu nổi tiếng. Ngoài nguồn cá phục vụ nghề làm nước mắm, sản phẩm cá tươi và cá khô cũng được tiêu thụ tại các chợ hải sản, cơ sở chế biến đặc sản ở địa phương.
Một điểm thuận lợi là cá cơm sọc tiêu có thể được khai thác quanh năm, không chỉ xuất hiện trong một mùa ngắn. Tuy nhiên, sản lượng đánh bắt và chất lượng cá vẫn phụ thuộc vào điều kiện thời tiết, ngư trường và từng chuyến biển. Khi biển êm, ngư dân thuận lợi ra khơi, những mẻ cá tươi được đưa vào bờ từ sáng sớm, sau đó phân loại để bán làm thực phẩm hoặc chuyển đến các cơ sở sản xuất nước mắm, phơi khô. Thời điểm có nhiều cá, giá bán thường dễ chịu hơn so với những lúc nguồn cung khan hiếm.
Trên thị trường, cá cơm sọc tiêu tươi được bán với giá từ 45.000 đồng/kg, trong khi đó cá khô có giá tới 150.000 đồng/kg. Theo Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), trong 100g cá cơm có chứa 232mg canxi. Trong khi đó, 100g cá hồi chỉ chứa 9mg canxi. Như vậy, 100g cá cơm có lượng canxi cao gấp 25,7 lần cá hồi.
