Tía tô xuất hiện trong nhiều món ăn, từ canh, cháo đến trà thảo mộc. Thế nhưng, không phải ai cũng biết cách chế biến để tận dụng tốt nhất mùi thơm và các hợp chất có lợi tự nhiên trong loại lá này. Muốn tía tô phát huy giá trị, thời gian đun nấu là yếu tố rất đáng chú ý.
1. Với lá tía tô tươi nêm vào thức ăn: Chỉ nên cho vào giai đoạn cuối cùng
Lá tía tô tươi chứa nhiều tinh dầu tạo nên mùi thơm đặc trưng. Các hợp chất thơm này khá dễ bay hơi khi gặp nhiệt độ cao trong thời gian dài. Vì vậy, nếu cho tía tô vào nồi từ đầu và đun liên tục hàng chục phút, mùi thơm sẽ giảm đáng kể.
Trong các món canh, cháo hoặc lẩu, thời điểm phù hợp nhất thường là khi món ăn gần hoàn thành. Sau khi tắt bếp hoặc trước khi tắt bếp khoảng 1–2 phút, mới cho lá tía tô đã thái nhỏ hoặc vò nhẹ vào nồi. Cách làm này giúp giữ được hương thơm rõ rệt hơn so với việc đun lâu.
Nhiều đầu bếp cũng xem đây là “khoảng thời gian vàng” của tía tô tươi. Chỉ cần nhiệt từ món ăn còn nóng là đủ để làm dậy hương lá. Khi đó, món ăn vừa thơm hơn, màu sắc của lá cũng tươi hơn, tránh tình trạng lá chuyển màu sẫm do nấu quá kỹ.
2. Với nước lá tía tô tươi: Đun ngắn rồi ủ mới là cách được nhiều người áp dụng
Không ít người có thói quen đun lá tía tô tươi trong 20–30 phút với suy nghĩ càng lâu càng tốt. Trên thực tế, việc đun quá lâu có thể khiến nước uống mất bớt mùi thơm tự nhiên, trong khi màu nước trở nên đậm và vị cũng thay đổi.
Cách thường được áp dụng là đun sôi nước trước, sau đó cho lá tía tô vào. Tiếp tục đun nhỏ lửa khoảng 3–5 phút rồi tắt bếp. Sau đó đậy nắp ủ thêm khoảng 10 phút để các thành phần hòa vào nước mà không phải chịu nhiệt quá lâu.
Khoảng thời gian này được nhiều người xem là hợp lý để nước lá tía tô vẫn giữ được hương thơm đặc trưng. Nếu muốn uống trong ngày, nên để nguội tự nhiên và bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh, tránh để quá lâu ở nhiệt độ phòng trong thời tiết nóng.
3. Với tía tô khô: Thời gian vàng thường dài hơn tía tô tươi
Khác với lá tía tô tươi, tía tô khô đã trải qua quá trình làm mất nước. Cấu trúc lá thay đổi nên cần nhiều thời gian hơn để các thành phần trong lá hòa vào nước.
Khi pha như trà thảo mộc, có thể dùng nước sôi khoảng 90–100 độ C và hãm từ 10–15 phút. Đây là khoảng thời gian đủ để lá khô nở ra, giải phóng mùi thơm và tạo màu nước đẹp mà không cần đun kéo dài.
Tía tô khô thì nên dùng cách hãm trà thay vì nấu như tía tô tươi.
4. Những sai lầm phổ biến khiến tía tô mất giá trị khi chế biến
Sai lầm đầu tiên là nấu tía tô quá lâu. Dù là lá tươi hay lá khô, việc đun liên tục trong thời gian dài không đồng nghĩa với việc thu được nhiều lợi ích hơn. Ngược lại, hương thơm đặc trưng có thể giảm đáng kể.
Sai lầm thứ hai là đun ở lửa lớn trong suốt quá trình chế biến. Nhiệt độ quá cao không chỉ làm lá nhanh nhũn mà còn khiến các hợp chất thơm dễ bay hơi nhanh hơn. Với nước lá tía tô, lửa vừa hoặc lửa nhỏ thường phù hợp hơn.
Ngoài ra, nhiều người để lá tía tô tươi đã cắt nhỏ ngoài không khí quá lâu trước khi nấu. Điều này có thể làm hương thơm giảm dần. Tốt nhất nên sơ chế đến đâu sử dụng đến đó để giữ được chất lượng nguyên liệu.
5. Cách chọn và bảo quản để tía tô phát huy tốt nhất giá trị
Đối với tía tô tươi, nên chọn lá còn nguyên vẹn, không dập nát, có màu sắc tự nhiên và mùi thơm rõ. Lá quá héo hoặc úa vàng thường cho chất lượng thấp hơn khi chế biến.
Sau khi mua về, có thể dùng khăn giấy hoặc khăn sạch thấm bớt nước, cho lá vào túi bảo quản rồi đặt trong ngăn mát tủ lạnh. Cách này giúp lá giữ độ tươi lâu hơn. Khi sử dụng, chỉ nên rửa lượng vừa đủ cho một lần chế biến.
Với tía tô khô, cần bảo quản trong hộp kín hoặc túi kín, đặt nơi khô ráo, tránh ánh nắng trực tiếp và độ ẩm cao. Nếu lá khô bị ẩm mốc hoặc xuất hiện mùi lạ, không nên tiếp tục sử dụng.
