Cây cau vốn quen thuộc với hình ảnh làng quê Việt Nam, thường được trồng trước sân nhà, trong vườn hoặc cạnh hàng rào. Ngoài quả cau dùng để ăn trầu, ít người biết phần đọt non và hoa cau cũng có thể chế biến thành món ăn. Với vị giòn ngọt, hơi bùi cùng hương thơm đặc trưng, những nguyên liệu tưởng chừng chỉ để ngắm này từng được người dân tận dụng làm gỏi, xào thịt, đặc biệt là món đọt cau xào ếch đồng lạ miệng.
Đọt cau còn gọi là củ hũ cau, là phần lõi non nằm ở ngọn cây. Muốn lấy được bộ phận này, người ta thường phải chặt hạ cây rồi bóc bỏ các lớp bẹ bên ngoài. Phần lõi bên trong có màu trắng ngà, kích thước tùy thuộc vào độ lớn của cây, thường chỉ bằng cổ tay, thậm chí có cây nhỏ hơn, chỉ nhỉnh bằng một lóng tay.
Khi ăn, đọt cau có độ giòn, vị ngọt thanh và hơi bùi, kèm mùi thơm nhẹ đặc trưng. So với củ hũ dừa, đọt cau ít phổ biến hơn bởi cây cau thường được giữ lại để lấy quả hoặc làm cảnh. Không nhiều người sẵn sàng chặt một cây đang phát triển tốt chỉ để lấy phần lõi non, vì thế nguyên liệu này khá hiếm, chủ yếu được tận dụng khi cây già, sâu bệnh hoặc cần hạ bỏ để sửa sang nhà cửa, sân vườn.
Trước khi chế biến, đọt cau được bóc sạch bẹ già, thái thành lát mỏng rồi ngâm trong nước pha giấm và muối khoảng 30 phút. Công đoạn này giúp hạn chế tình trạng thâm màu, đồng thời làm giảm vị chát của nguyên liệu. Sau đó, người nấu rửa sạch, để ráo nước rồi dùng làm gỏi hoặc xào cùng thịt và các loại gia vị.
Một trong những cách chế biến phổ biến là làm gỏi đọt cau. Những lát đọt cau giòn được trộn cùng thịt bò, rau thơm, nước mắm chua ngọt, chanh, đường và ớt. Vị ngọt của thịt hòa quyện với độ giòn mát của đọt cau, thêm chút chua cay của gia vị, tạo nên món ăn thanh nhẹ, thích hợp dùng trong bữa cơm gia đình. Ngoài ra, đọt cau còn có thể xào tỏi hoặc kết hợp với thịt lợn, tôm tùy theo nguyên liệu sẵn có.
Đặc biệt, đọt cau xào ếch đồng là món ăn khiến nhiều người tò mò bởi cách kết hợp khá lạ. Thịt ếch có độ săn chắc, vị ngọt tự nhiên, khi xào cùng phần lõi cau non tạo nên hương vị riêng. Ở một số nơi, món ăn này còn được gọi vui là “ếch nhảy đọt cau”, tên gọi dân dã gợi sự thích thú cho những người lần đầu nghe đến.
Để làm món ăn, ếch được làm sạch, bỏ da và nội tạng, cắt thành miếng vừa ăn rồi để ráo. Thịt ếch được ướp với nước mắm, muối, tiêu, tỏi, nghệ và các gia vị tùy khẩu vị. Người nấu phi thơm tỏi, sả với dầu ăn, sau đó cho thịt ếch vào xào đến khi săn lại. Khi thịt gần chín, đọt cau đã sơ chế được cho vào đảo đều để ngấm gia vị. Món ăn cần được nấu chín kỹ, đồng thời không nên xào quá lâu để đọt cau giữ được độ giòn.
Không chỉ đọt cau, hoa cau non cũng có thể được dùng làm nguyên liệu nấu ăn. Hoa cau mọc thành từng chùm, có màu trắng, tỏa hương thơm thoang thoảng khi đến mùa nở. Phần hoa non còn nằm trong bẹ được người dân thu hái, đem chế biến thành những món ăn dân dã. Trong đó, hoa cau có thể trộn gỏi với thịt bò hoặc xào cùng thịt ếch đã sơ chế.
Hoa cau non mang hương thơm nhẹ, khi kết hợp với các nguyên liệu và gia vị tạo nên món ăn có vị thanh, chua ngọt tùy cách chế biến. Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng có thể thu hái hoa cau để làm thực phẩm, bởi người trồng thường giữ hoa để cây kết trái. Việc sử dụng hoa non vì thế chủ yếu phụ thuộc vào nhu cầu và tập quán của từng gia đình.
Do cách thu hoạch khá đặc biệt, đọt cau và hoa cau không phải những nguyên liệu phổ biến trên thị trường. Người dân thường chỉ chế biến khi có cây cau cần chặt bỏ hoặc thu được phần hoa non phù hợp. Số lượng đọt cau sau mỗi lần thu hoạch cũng không nhiều, khiến các món ăn từ nguyên liệu này ít xuất hiện ở chợ và hàng quán.
