Nhắc đến đặc sản vùng cao Lào Cai, nhiều người thường nghĩ đến nấm hương rừng, măng, thảo quả hay rau cải mèo. Tuy nhiên, tại xã Y Tý còn có một loại rau rừng mang tên gọi khá đặc biệt là rau dê (tên gọi khác của rau pạ phì). Cái tên nghe có phần ngượng ngùng, dễ khiến người lần đầu nghe thấy bật cười hoặc tò mò hỏi lại. Thế nhưng, đằng sau tên gọi lạ tai ấy là một loại rau có hương thơm riêng biệt, vị ngọt thanh và được người dân địa phương sử dụng trong nhiều món ăn.
Rau dê mọc tự nhiên ở những khu vực có khí hậu mát mẻ, độ ẩm cao, thường xuất hiện tại nơi đất ẩm, ven khe suối hoặc gần bìa rừng. Đây là những điều kiện thuận lợi giúp cây sinh trưởng, phát triển xanh tốt. Rau có phần lá xanh, mềm, thường được người dân thu hái để chế biến thành các món ăn trong gia đình. So với nhiều loại rau rừng có vị đắng hoặc chát rõ rệt, rau dê được ưa chuộng bởi vị ngọt thanh, hơi ram ráp nhẹ nhưng không quá khó ăn.
Điểm tạo nên nét riêng của rau dê chính là mùi thơm đặc biệt. Khi vò nhẹ lá, hương thơm tỏa ra khá rõ, gợi liên tưởng đến quế, hồi, thảo quả và một chút cay nồng của tiêu rừng. Nhờ đặc điểm này, rau dê không chỉ được dùng như một loại rau xanh thông thường mà còn góp phần tạo hương vị riêng cho các món ăn. Khi nấu chín, lá mềm hơn, vị ngọt tự nhiên vẫn được giữ lại, trong khi hương thơm giúp món ăn trở nên hấp dẫn mà không cần sử dụng quá nhiều gia vị.
Với người dân Y Tý, rau dê từ lâu đã là một loại rau quen thuộc trong bữa cơm hằng ngày. Trước đây, khi nguồn thực phẩm chưa phong phú, người dân thường vào rừng tìm hái các loại rau tự nhiên để phục vụ sinh hoạt. Rau dê được chế biến theo cách khá đơn giản, phổ biến nhất là luộc chín rồi chấm nước mắm tỏi hoặc muối ớt.
Ngoài món luộc, rau dê còn có thể đem xào cùng thịt bò, thịt trâu hoặc nấu canh. Khi kết hợp với thịt, rau thấm vị ngọt của nguyên liệu nhưng vẫn giữ được mùi thơm đặc trưng. Trong những ngày thời tiết se lạnh ở vùng cao, một đĩa rau xào nóng hổi hoặc bát canh rau rừng cũng là món ăn giản dị, phù hợp với bữa cơm gia đình. Tùy khẩu vị, người nấu có thể kết hợp rau dê với những nguyên liệu sẵn có mà không cần chế biến quá phức tạp.
Những năm gần đây, khi du lịch Y Tý và các điểm đến vùng cao Lào Cai ngày càng thu hút du khách, nhiều người có xu hướng tìm kiếm những món ăn mang đậm bản sắc địa phương. Bên cạnh các món thịt nướng, cá suối và rau rừng quen thuộc, rau dê cũng trở thành nguyên liệu được thực khách chú ý. Một số nhà hàng chuyên phục vụ ẩm thực Tây Bắc sử dụng loại rau này trong các món xào, món nhúng hoặc ăn kèm đồ nướng.
Đặc biệt, rau dê có thể được dùng để ăn cùng lẩu cá hồi. Hương thơm của rau góp phần làm phong phú vị nước dùng, đồng thời tạo sự cân bằng khi kết hợp với phần thịt cá béo ngọt.
Rau dê hiện vẫn chủ yếu được thu hái từ tự nhiên nên nguồn cung không ổn định. Người dân thường mang rau ra bán tại các phiên chợ vùng cao ở khu vực Bát Xát khi đến thời điểm thu hoạch. Tuy nhiên, không phải phiên chợ nào cũng có sẵn loại rau này. Sản lượng phụ thuộc vào điều kiện sinh trưởng, thời tiết và số lượng cây có thể thu hái, trong khi nhu cầu từ người dân địa phương, nhà hàng và khách du lịch có xu hướng tăng lên.
Giá rau dê có thời điểm vào khoảng 55.000 đồng/kg. Mức giá cụ thể có thể thay đổi tùy chất lượng rau, thời điểm thu hoạch và nguồn hàng tại từng địa phương. Do không phổ biến như những loại rau được trồng đại trà, rau dê đôi khi khó tìm mua với số lượng lớn. Với du khách, các phiên chợ địa phương hoặc những cơ sở phục vụ món ăn đặc sản vùng cao là những nơi có thể tìm hiểu nếu muốn thưởng thức loại rau này.
Trước nhu cầu ngày càng tăng, việc gây trồng rau dê cũng được quan tâm nhằm chủ động nguồn rau, giảm phụ thuộc vào khai thác tự nhiên. Cây phù hợp với điều kiện khí hậu mát mẻ, đất tơi xốp, giàu chất hữu cơ và có độ ẩm ổn định. Khi trồng thử nghiệm, cần lựa chọn khu vực có bóng râm nhẹ, tưới nước phù hợp và tránh để đất ngập úng kéo dài.
