Nhắc đến khoai mài, nhiều người thường nghĩ đến phần củ nằm dưới đất, có hình dáng thuôn dài, được đào lên sau thời gian dài chăm sóc. Đây là loại củ quen thuộc trong đời sống của người dân ở một số vùng nông thôn, có thể chế biến thành nhiều món ăn hoặc sử dụng theo kinh nghiệm dân gian. Tuy nhiên, ngoài phần củ chính, cây khoai mài còn có thể hình thành những củ nhỏ trên thân dây leo, thường được gọi là trái dái khoai mài.
Dái khoai mài có kích thước nhỏ hơn nhiều so với củ nằm dưới đất. Hình dáng của chúng không hoàn toàn đồng đều, có củ tròn, củ thuôn hoặc hơi méo, lớp vỏ bên ngoài thường mang màu nâu, khá sần sùi. Những củ này xuất hiện dọc theo thân dây, ở vị trí nách lá, tạo thành điểm khác biệt so với hình dung thông thường về cây khoai mài.
Do không phải cây nào cũng hình thành nhiều củ khí sinh, trái dái khoai mài thường không có sản lượng lớn. Người trồng có thể bắt gặp chúng khi dây khoai phát triển tốt, ra hoa rồi kết trái nhưng số lượng thu được còn phụ thuộc vào giống cây, tuổi cây và điều kiện sinh trưởng.
Điểm đáng chú ý là trái dái khoai mài không chỉ có giá trị trong việc nhân giống mà còn có thể dùng làm thực phẩm. Sau khi thu hái, củ được rửa sạch, loại bỏ đất cát bám bên ngoài rồi chế biến. Phần thịt bên trong có màu trắng. Khi nấu chín, phần thịt củ có thể mang đặc điểm bùi, mềm và dẻo của nhóm khoai mài, phù hợp với những cách chế biến đơn giản.
Tùy kích thước củ và khẩu vị, người dùng có thể luộc hoặc hấp để thưởng thức vị tự nhiên. Những củ nhỏ cũng có thể được tận dụng trong các món ăn gia đình. Tuy nhiên, cách sơ chế và thời gian làm chín cần phù hợp với loại khoai cụ thể; không nên ăn sống khi chưa xác định rõ đặc tính của cây.
Nếu củ khoai mài chính thường được thu hoạch để làm nguyên liệu nấu ăn, dái khoai mài lại có thêm giá trị đối với người muốn duy trì giống cây. Những củ khỏe mạnh có thể được giữ lại để trồng, giúp cây tiếp tục phát triển mà không nhất thiết phải phụ thuộc hoàn toàn vào việc tìm mua cây giống.
Với những người từng trồng khoai mài, dái khoai không phải bộ phận xa lạ nhưng cũng không phải lúc nào cũng dễ tìm được với số lượng lớn. Nếu củ chính được thu hoạch theo mùa vụ và có thể gom thành sản lượng tương đối, dái khoai lại thường chỉ thu được từng ít một. Đây cũng là lý do bộ phận này ít xuất hiện thường xuyên trên thị trường.
Cây khoai mài là loại dây leo, phần củ chính phát triển dưới đất, còn dái khoai mài hình thành phía trên mặt đất. Khi cây sinh trưởng, thân dây vươn dài, bám vào giàn hoặc các giá thể xung quanh. Lá và thân phát triển tạo điều kiện để cây tích lũy dinh dưỡng, trong khi phần củ dưới đất tiếp tục lớn dần.
Sau khoảng 7 tháng trồng, cây khoai mài có thể bắt đầu xuất hiện trái dái trên thân dây nếu sinh trưởng thuận lợi. Những củ nhỏ này hình thành ở nách lá, có kích thước không đồng đều và số lượng phụ thuộc vào giống cây, điều kiện thời tiết cũng như cách chăm sóc. Người trồng nên làm giàn để dây khoai leo bám, duy trì độ ẩm vừa phải, bổ sung chất hữu cơ và tránh để đất bị úng. Khi trái dái phát triển đủ lớn, có thể thu hái để chế biến món ăn hoặc lựa chọn những củ khỏe mạnh giữ lại làm giống cho vụ sau.
Đối với người trồng, khoai mài cần đất tơi xốp, thoát nước tốt và có độ ẩm phù hợp. Đất quá khô có thể khiến cây sinh trưởng kém, trong khi tình trạng úng nước kéo dài dễ ảnh hưởng đến bộ rễ và củ nằm dưới đất. Khi trồng, nên chọn vị trí có đủ ánh sáng, bổ sung chất hữu cơ và làm giàn để dây leo phát triển thuận lợi.
Việc nhân giống có thể thực hiện bằng các phần củ phù hợp, trong đó dái khoai mài là một lựa chọn nếu củ khỏe mạnh, không bị thối hỏng. Sau khi trồng, cần duy trì độ ẩm vừa phải, làm cỏ và theo dõi tình trạng sinh trưởng.
