Gừng vốn quen thuộc trong gian bếp Việt, thường được dùng làm gia vị khử mùi tanh, tạo hương thơm cho món ăn. Thế nhưng, ngoài phần củ, nụ hoa gừng còn là nguyên liệu chế biến nhiều món ngon, nổi tiếng tại Sơn La và một số địa phương vùng Tây Bắc. Với vị giòn, ngọt nhẹ, thoang thoảng hương gừng nhưng không cay nồng như củ, loại hoa này ngày càng được thực khách tò mò tìm mua.
Nụ hoa gừng là phần hoa non mọc trên cây gừng, có hình dáng khá đặc biệt. Búp hoa thường chỉ to bằng ngón tay cái, phần cuống dài khoảng 10-15cm, bên ngoài có lớp vỏ xanh đậm. Nếu chỉ nhìn thoáng qua, nhiều người dễ nhầm chúng với măng non hoặc những chồi cây mọc trong vườn. Khi tách bỏ lớp vỏ xơ bên ngoài, phần non bên trong hiện ra với màu trắng ngà, tỏa hương thơm dịu đặc trưng.
Không giống những loại rau ăn lá quen thuộc, nụ hoa gừng có độ giòn tương đối rõ, khi nhai cảm nhận được vị ngọt nhẹ xen chút cay ấm. Hương thơm của gừng vẫn hiện diện nhưng không quá nồng, không tạo cảm giác cay xộc như khi ăn trực tiếp củ gừng tươi. Chính sự khác biệt này khiến nguyên liệu dân dã trở thành món ăn lạ miệng, có thể kết hợp với nhiều loại thực phẩm khác nhau.
Trước đây, nụ hoa gừng chủ yếu xuất hiện trong bữa cơm của người dân vùng cao, nơi cây gừng được trồng để lấy củ làm gia vị và phục vụ nhu cầu sinh hoạt. Theo thời gian, món ăn này dần được biết đến rộng rãi hơn. Tại Sơn La, một số nhà hàng, quán ăn đưa nụ hoa gừng vào thực đơn để giới thiệu hương vị đặc trưng của núi rừng tới du khách. Những người từng thưởng thức thường ấn tượng với độ giòn, vị ngọt nhẹ và mùi thơm thoang thoảng của loại hoa tưởng chừng ít có giá trị sử dụng này.
Cách chế biến nụ hoa gừng không quá cầu kỳ. Trước tiên, người làm bếp bóc bỏ lớp vỏ xanh già bên ngoài, loại bỏ phần xơ và chỉ giữ lại phần non. Sau khi rửa sạch, hoa được cắt thành khúc vừa ăn, để ráo nước rồi đem chế biến. Với cách làm đơn giản nhất, nụ hoa gừng được phi thơm cùng tỏi, sau đó cho vào xào nhanh trên lửa lớn để giữ độ giòn. Món ăn có hương thơm hấp dẫn, vị thanh nhẹ, phù hợp dùng trong bữa cơm gia đình.
Nụ hoa gừng cũng có thể kết hợp với thịt bò để tạo thành món xào được nhiều người yêu thích. Thịt bò thái mỏng, ướp gia vị vừa đủ rồi xào nhanh, sau đó cho hoa gừng vào đảo đều. Vị ngọt của thịt hòa cùng độ giòn của hoa, thêm chút hương gừng nhẹ giúp món ăn có nét riêng mà không cần sử dụng quá nhiều gia vị. Ngoài thịt bò, nguyên liệu này còn có thể xào với thịt lợn, tôm, mực hoặc các loại hải sản khác.
Nếu muốn đổi vị, người nội trợ có thể dùng nụ hoa gừng để nấu canh xương, rang cùng thịt gà, thịt vịt hoặc kết hợp với cá trong một số món kho. Khi nấu canh, hương thơm dịu của hoa góp phần làm nước dùng thêm hấp dẫn. Với các món xào, nên tránh nấu quá lâu để nguyên liệu không bị mềm nhũn, mất đi độ giòn vốn có. Tùy khẩu vị, người chế biến có thể thêm hành lá, rau thơm hoặc một chút tiêu để món ăn đậm đà hơn.
Vào mùa, nụ hoa gừng có giá bán lẻ dao động từ 45.000 đến 80.000 đồng/kg tùy theo thời điểm và nơi bán.
Mùa thu hoạch cũng là yếu tố khiến nụ hoa gừng trở nên đặc biệt. Theo kinh nghiệm của người dân vùng Tây Bắc, hoa thường được thu hái vào khoảng tháng 7 đến tháng 9 âm lịch, tùy điều kiện thời tiết và thời điểm sinh trưởng của cây. Đây là khoảng thời gian người mua có thể tìm thấy nguyên liệu tươi nhiều hơn tại các địa phương có trồng gừng. Loài cây này trồng khoảng 6 tháng sẽ bắt đầu cho ra hoa.
Khi thu hoạch, người dân dùng dao nhỏ hoặc kéo cắt phần nụ hoa, thao tác cẩn thận để hạn chế làm tổn thương cây và phần thân rễ bên dưới. Mỗi khóm có thể cho khoảng 10-15 bông theo mô tả của người trồng, song số lượng thực tế còn phụ thuộc giống gừng, tuổi cây và điều kiện chăm sóc. Hoa sau khi hái cần được sơ chế sớm, bởi phần non dễ giảm độ tươi nếu để lâu trong điều kiện nóng ẩm.
