Dây thìa canh vốn là loại cây mọc hoang quen thuộc ở nhiều miền quê, thường len theo bờ rào, ven đường, ven suối hay những khoảng đất có độ ẩm. Người dân hái ngọn và lá non về nấu ăn, còn phần thân, lá già có thể phơi khô, sắc nước uống theo kinh nghiệm dân gian. Bởi vậy, dây thìa canh vừa là món rau dân dã vừa là thảo dược.
Dây thìa canh là cây thân thảo dạng dây leo, thuộc họ Thiên lý. Cây có sức sống khá tốt và thường phát triển tự nhiên ở những nơi có điều kiện phù hợp. Đặc biệt, hình ảnh những dây thìa canh mọc quấn quanh bờ rào, bụi cây hoặc ven các con suối không còn xa lạ với người dân ở một số vùng quê.
Thân cây khi còn non thường có nhiều lông, càng về già thân càng cứng và phình lên ở các mấu. Lá mọc đối, là lá đơn, phiến lá có hình trái xoan, khá to, có thể dài khoảng 7-13 cm và rộng 3-9 cm. Cây không có vẻ ngoài nổi bật nhưng lại được tận dụng khá nhiều trong đời sống.
Nếu dùng làm rau ăn, người dân chủ yếu hái phần ngọn và lá non. Đây là phần mềm, dễ chế biến và có hương vị đặc trưng. Những đoạn thân già, lá già thường không được dùng để ăn trực tiếp mà có thể thu hái, đem phơi khô rồi sử dụng theo cách truyền thống như sắc nước uống.
Dây thìa canh có vị hơi ngăm ngăm đắng, khác với vị ngọt hoặc thanh nhẹ của nhiều loại rau quen thuộc. Tuy nhiên, vị đắng này không quá gắt mà tạo nên nét riêng của rau. Khi nấu chín, rau có vị thanh, hơi đắng và hậu vị đặc trưng. Với những người từng ăn từ nhỏ, hương vị ấy gợi nhớ những bữa cơm quê giản dị, còn với thực khách thành phố, đây lại là một loại rau rừng khá lạ miệng.
Ngọn và lá non của dây thìa canh có thể chế biến thành nhiều món. Cách phổ biến là nấu canh với thịt băm. Vị ngọt của thịt kết hợp với vị hơi đắng của rau tạo thành món canh thanh, dễ ăn, nhất là trong những ngày thời tiết nóng. Rau cũng có thể xào cùng thịt nạc hoặc xào trứng. Chỉ cần sơ chế sạch, cho vào chảo cùng nguyên liệu và nêm gia vị vừa phải là đã có một món ăn dân dã nhưng mang hương vị rất riêng.
Đặc biệt, dây thìa canh còn có thể dùng để nhúng lẩu. Những ngọn và lá non sau khi rửa sạch chỉ cần cho vào nồi nước lẩu đang sôi, chờ rau vừa chín tới rồi thưởng thức. Vị hơi đắng của rau hòa cùng vị đậm đà, chua cay hoặc ngọt thanh của nước lẩu tạo thành một sự kết hợp khá thú vị. Đây cũng là cách giúp thực khách cảm nhận rõ hơn hương vị tự nhiên của loại rau này.
Từ chỗ mọc tự nhiên ở bờ rào, dây thìa canh hiện nay đã được người dân đưa vào trồng để có nguồn nguyên liệu ổn định. Cây thích hợp với những khu đất thuận tiện tưới nước nhưng phải thoát nước tốt. Đất trước khi trồng được cày tơi, phơi ải, sau đó lên luống cao khoảng 20-30 cm. Các luống cách nhau 1,2-1,5 m để cây có không gian phát triển và thuận tiện chăm sóc.
Thời điểm trồng thích hợp thường từ tháng 4 đến tháng 7 hằng năm. Sau khi trồng, người dân có thể phủ rơm rạ quanh gốc và trên mặt luống để giữ ẩm, đồng thời hạn chế cỏ dại. Một ưu điểm đáng chú ý là dây thìa canh có thể cho thu hoạch trong nhiều năm. Nếu chăm sóc tốt, cây chỉ cần trồng một lần nhưng có thể tiếp tục cho thu hoạch trên 10 năm.
Từ lúc trồng đến khi bắt đầu thu hoạch mất khoảng 7 tháng. Sau đó, cây có thể cho thu hái nhiều đợt trong năm, tập trung từ tháng 4 đến tháng 10, trung bình khoảng 3-4 vụ. Trên thị trường, dây thìa canh hiện được bán cả dạng tươi và khô. Dây thìa canh tươi có giá khoảng 45.000 đồng/kg, trong khi loại khô khoảng 85.000 đồng/kg.
