Có một loại rau chỉ cần vò nhẹ giữa các đầu ngón tay đã tỏa ra mùi thơm rất đặc biệt, phảng phất hương xá xị quen thuộc, đó là rau quế vị. Từng mọc hoang ở bờ rào, bờ ruộng, ven ao hồ, những nơi đất ẩm, loại rau này nay được nhiều người tìm mua để ăn kèm các món cuốn, món nướng và xuất hiện trong thực đơn của một số nhà hàng chuyên đặc sản.
Cây quế vị thuộc dạng thân thảo, có thể mọc bò hoặc mọc đứng, thường cao khoảng 30-50 cm. Thân cây phủ một lớp lông mịn, lá xanh, khá lớn, đầu nhọn, mặt dưới có lông nhẹ. Khi cây phát triển mạnh, các nhánh mọc dày thành bụi. Hoa nhỏ, thường có màu tím nhạt hoặc xanh lam.
Điểm dễ nhận biết nhất của loại rau này là mùi thơm. Chỉ cần vò hoặc bẻ nhẹ lá, tinh dầu trong lá tỏa ra mùi nồng, có nét giống hương xá xị. Khi ăn sống, rau có vị thơm đậm, hơi the, không quá cay nhưng đủ để tạo cảm giác rõ rệt trên đầu lưỡi. Phần lá có độ mềm vừa phải, thường được dùng cùng những món có vị đậm để làm tăng hương và giúp cân bằng vị béo.
Chính đặc điểm này khiến rau quế vị không cần sử dụng quá nhiều trong một món ăn. Một nắm nhỏ rau xanh cũng có thể làm thay đổi hương vị của cả đĩa thức ăn. Với bánh xèo, rau quế vị được dùng cùng các loại rau sống và bánh tráng, thêm miếng bánh xèo giòn, tôm, thịt rồi chấm nước mắm chua ngọt. Mùi thơm nồng của lá hòa với vị béo của nhân bánh tạo nên sự tương phản khá thú vị.
Rau cũng đặc biệt hợp với các món nướng. Thịt heo, thịt bò, cá hoặc tôm sau khi nướng có vị đậm và thơm, cuốn cùng bánh tráng và rau quế vị giúp món ăn bớt ngấy. Với cá nướng, mùi thơm của lá còn góp phần át bớt mùi tanh, đồng thời tạo thêm lớp hương đặc trưng khi ăn cùng nước chấm.
Ngoài cách ăn sống, rau quế vị còn được dùng để chế biến nhiều món khác. Lá có thể cho vào các món gỏi, trộn cùng thịt hoặc hải sản, dùng làm rau ăn kèm lẩu hoặc kết hợp với thịt bò để xào. Lẩu gà lá quế vị là một trong những món được nhiều người biết đến bởi nước dùng nóng kết hợp với mùi thơm nồng của lá. Khi nhúng rau vào nồi lẩu, lá vừa chín tới vẫn giữ được hương thơm đặc trưng, giúp món ăn dậy mùi hơn.
Tại một số nhà hàng chuyên món dân dã, rau quế vị được sử dụng như một loại rau gia vị thay cho những loại rau thơm quen thuộc. Thực khách thành phố cũng tìm mua loại rau này về cuốn bánh tráng, ăn cùng thịt luộc, cá hấp hoặc làm các món gỏi. Với những người lần đầu thử, mùi thơm mạnh là điểm dễ nhận thấy nhất, nhưng khi ăn quen lại trở thành nét hấp dẫn riêng.
Rau quế vị có nguồn gốc từ các vùng nhiệt đới và phân bố ở nhiều nước châu Á như Việt Nam, Lào, Thái Lan, Indonesia, Ấn Độ. Ở Việt Nam, cây xuất hiện tại nhiều địa phương, trong đó Tây Ninh là nơi loại rau này được biết đến khá phổ biến. Cây ưa ẩm nên thường mọc ở những khu vực có đất ẩm như bờ ruộng, ven ao, ven sông.
Trước đây, người dân chủ yếu hái rau tự nhiên để sử dụng trong gia đình. Khi nhu cầu của người tiêu dùng tăng lên, một số hộ bắt đầu đưa cây vào trồng để có nguồn rau ổn định. Rau quế vị không quá khó chăm sóc, phù hợp với đất tơi xốp, có dinh dưỡng và giữ được độ ẩm. Cây có thể được nhân giống bằng cành hoặc cây con. Sau khi trồng khoảng 2-3 tháng, những lứa rau đầu tiên có thể được thu hái.
Thay vì nhổ cả cây, người trồng thường cắt phần ngọn và lá, giữ lại gốc để cây tiếp tục phát triển chồi mới. Nếu được chăm sóc tốt, rau có thể cho thu hoạch nhiều đợt. Vào thời điểm cây sinh trưởng mạnh, người trồng có thể cắt rau định kỳ để cung cấp cho các chợ, cửa hàng thực phẩm và nhà hàng.
Giá rau quế vị hiện cũng cao hơn nhiều loại rau ăn lá thông thường. Rau tươi có giá khoảng 50.000-80.000 đồng/kg, tùy nguồn hàng và thời điểm. Với lá đã được phơi hoặc sấy khô, giá có thể lên khoảng 100.000 đồng/kg. Do đặc thù là loại rau thơm, lượng sử dụng trong mỗi bữa ăn không nhiều nên người mua thường chỉ cần một bó nhỏ, nhưng vẫn sẵn sàng trả mức giá cao hơn rau thông thường để đổi lấy hương vị đặc biệt.
