Cây lá cách từng mọc tự nhiên bên bờ rào, bờ mương ở miền Tây, được người dân hái về ăn như một loại rau dân dã. Lá có mùi thơm riêng, vị hơi nhẫn nhưng hậu vị dễ chịu, khi kết hợp với thịt, cá hay các món kho lại tạo nên hương vị rất đặc trưng. Từ loại cây mọc dại, lá cách ngày nay được trồng để bán, trở thành nguyên liệu được nhiều người tìm mua với giá khoảng 55.000 đồng/kg.
Cây cách còn gọi là vọng cách, có tên khoa học Premna corymbosa, thuộc nhóm cây thân gỗ nhỏ, thường cao khoảng 2-3m. Cây có sức sống khỏe, thích nghi tốt với nhiều loại đất và điều kiện thời tiết khác nhau. Ở miền Tây, cây thường xuất hiện tại những khu vực ẩm ướt như bờ mương, bờ sông, hàng rào, bìa vườn hoặc ven rừng. Cây có thể xanh tốt quanh năm, chịu được nắng nóng và những giai đoạn khô hạn tương đối tốt.
Điểm khiến lá cách được yêu thích nằm ở hương vị rất riêng. Những lá non thường có màu xanh nhạt, mềm, mùi thơm dịu hơn lá già. Khi ăn sống, lá có vị hơi nhẫn, xen chút bùi và thơm, càng nhai càng cảm nhận rõ mùi đặc trưng. Chính vị này khiến lá cách không chỉ được dùng như một loại rau mà còn trở thành thứ rau ăn kèm giúp các món nhiều đạm, nhiều dầu mỡ trở nên cân bằng hơn.
Người miền Tây có thể hái lá cách non rửa sạch rồi ăn trực tiếp cùng các món kho, đặc biệt là cá linh kho lạt, mắm kho hoặc cá chiên. Một miếng cá béo, đậm đà cuốn cùng lá cách non tạo nên sự hòa quyện giữa vị mặn, béo của món chính và vị thơm, hơi nhẫn của lá. Với những người đã quen khẩu vị miền quê, đây là cách thưởng thức đơn giản nhưng rất dễ gây nghiện.
Tại Tây Ninh, loại lá này thường được dùng ăn kèm bánh tráng phơi sương Trảng Bàng, góp phần tạo nên sự phong phú cho đĩa rau sống. Ngoài ra, lá cách còn được chế biến cùng nhiều loại thịt như thịt bò, thịt ếch, thịt rắn, lươn hay thịt chuột đồng.
Trong đó, thịt chuột đồng xào lá cách là món ăn được nhiều người miền Tây nhắc đến khi nói về loại lá này. Thịt chuột sau khi làm sạch, băm nhỏ hoặc thái miếng rồi ướp gia vị, sau đó xào cùng tỏi cho săn thơm. Khi thịt gần chín, lá cách thái nhỏ được cho vào đảo nhanh trên lửa lớn. Lá chỉ cần vừa tái để giữ được mùi thơm. Vị ngọt của thịt hòa cùng vị nhẫn nhẹ và hương thơm của lá tạo nên món ăn đậm chất đồng quê.
Lươn um lá cách cũng là một cách kết hợp được ưa chuộng. Thịt lươn mềm, béo, thấm gia vị khi um cùng lá cách tạo nên mùi thơm rất đặc biệt. Tương tự, thịt ếch xào lá cách hay thịt bò xào lá cách cũng thường được chế biến theo kiểu nhanh trên lửa lớn để lá không bị quá nhũn, đồng thời giữ lại phần hương đặc trưng.
Không chỉ dùng trong món mặn, lá cách còn có thể được sử dụng theo nhiều cách khác tùy khẩu vị từng vùng. Người dân thường ưu tiên hái phần lá và đọt non vì đây là phần mềm, thơm và dễ ăn nhất. Lá già thường dai hơn, mùi đậm hơn nên phù hợp với một số cách chế biến cần nấu lâu.
Một điểm đặc biệt của cây cách là khả năng cho lá khá đều trong năm. Ở những nơi có điều kiện thuận lợi, cây có thể sinh trưởng quanh năm, vì vậy người trồng không phải phụ thuộc hoàn toàn vào một mùa thu hoạch ngắn như nhiều loại rau khác. Sau khi cây phát triển ổn định, người dân có thể thường xuyên tỉa cành, hái lá non để vừa thu hoạch vừa kích thích cây ra chồi mới.
Cây cách cũng được đánh giá là dễ nhân giống. Phương pháp phổ biến là giâm cành. Chỉ cần chọn những cành khỏe, không sâu bệnh, cắt thành đoạn phù hợp rồi giâm xuống đất có độ ẩm vừa phải. Khi cây bén rễ và phát triển, người trồng tiếp tục chăm sóc, tưới nước và cắt tỉa định kỳ. Cây không đòi hỏi kỹ thuật canh tác quá cầu kỳ, phù hợp với mô hình vườn hộ hoặc trồng xen trong vườn cây ăn trái.
Trước đây, người dân có thể dễ dàng tìm thấy cây cách ở những bờ rào, bờ mương và vườn nhà. Ngày nay, cùng với nhu cầu sử dụng rau đặc sản miền quê tăng lên, lá cách đã xuất hiện tại các chợ, cửa hàng nông sản và được bán trên các sàn thương mại điện tử. Giá bán tham khảo hiện khoảng 55.000 đồng/kg, tùy thời điểm, nguồn hàng và cách đóng gói.
