Những ngày đầu tháng 8, khi những triền núi đá ở Lạng Sơn bước vào mùa na, na núi đá Đồng Bành lại được người tiêu dùng tìm mua. Nổi bật với hai dòng na dai và na bở, loại quả này chinh phục thực khách bởi vị ngọt đậm, hương thơm đặc trưng cùng phần thịt dày, mọng. Đặc biệt, những quả na bở size VIP chỉ khoảng 2 quả/kg có thể được bán tới 200.000 đồng/kg.
Na núi đá Đồng Bành được biết đến là loại đặc sản gắn với vùng núi đá của Lạng Sơn. Những vườn na nằm trên các triền núi cao, địa hình dốc khiến việc chăm sóc và thu hái vất vả hơn nhiều so với những vùng trồng cây ăn quả bằng phẳng. Đổi lại, cây na thích nghi tốt với điều kiện nơi đây, cho những quả có hình thức đẹp và hương vị đặc trưng.
Na dai là dòng được nhiều người biết đến và tìm mua. Quả thường tròn căng, mắt nở đều, khi già có màu xanh non. Đến độ chín, phần mắt chuyển hồng nhẹ, lớp vỏ căng bóng. Bổ ra, thịt na trắng phau, múi dày, ít hạt, khi ăn có độ dai mềm vừa phải. Vị ngọt đậm nhưng dịu, đi cùng hương thơm rõ khiến loại na này thường được người sành ăn lựa chọn.
Một quả na dai ngon thường được hái khi đã già nhưng chưa chín mềm. Sau vài ngày, quả tiếp tục chín tự nhiên, lúc này phần thịt mềm hơn, thơm nức và mọng nước. Từng múi na tách khỏi hạt khá dễ, ăn vừa chắc vừa dẻo, không bị bở nát như một số giống na khác.
Nếu na dai gây ấn tượng bởi độ chắc và dẻo của múi thì na bở lại hấp dẫn nhờ phần thịt mềm, tơi. Khi chín tới, quả na bở có thể dễ dàng tách múi, phần thịt trắng ngà mềm và mọng, vị ngọt đậm, hương thơm lan nhanh. Những người thích ăn na chín kỹ, mềm tan thường đặc biệt yêu thích dòng này.
Đáng chú ý, na bở size VIP được xem là phân khúc khá đặc biệt. Những quả chỉ khoảng 2 quả/kg, tức mỗi quả nặng xấp xỉ 500g, có thể có giá tới 200.000 đồng/kg. Quả càng lớn, đều, đẹp và đạt độ chín ngon thì càng được khách hàng săn tìm, nhất là những người mua làm quà hoặc muốn thưởng thức loại na tuyển chọn.
Trong khi đó, na dai có nhiều mức giá tùy kích thước. Loại khoảng 4 quả/kg có thời điểm được bán 70.000 đồng/kg; loại 5 quả/kg khoảng 60.000 đồng/kg và loại 6-7 quả/kg khoảng 50.000 đồng/kg. Đầu mùa, giá thường cao hơn do nguồn cung chưa nhiều; khi vào chính vụ, giá phổ biến hơn ở mức khoảng 50.000 đồng/kg. Dù vậy, na núi đá Đồng Bành vẫn thường có giá cao hơn na thông thường nhờ chất lượng quả và thương hiệu vùng trồng.
Mùa na núi đá Đồng Bành thường bắt đầu từ khoảng tháng 6 và kéo dài đến hết tháng 9 dương lịch. Tùy thời tiết từng năm, thời điểm thu hoạch có thể sớm hoặc muộn hơn đôi chút. Đầu mùa, sản lượng chưa nhiều nên những quả đẹp thường được khách đặt trước. Đến chính vụ, các vườn đồng loạt thu hoạch, na được đưa xuống núi, phân loại rồi vận chuyển đi Hà Nội và nhiều tỉnh, thành phía Bắc.
Để có những quả na lớn, đẹp, người trồng phải đầu tư nhiều công sức. Cây na được gây trồng trên những sườn núi đá cao, nơi đất canh tác không dày và địa hình nhiều đoạn dốc đứng. Người dân phải leo lên núi để làm cỏ, bón phân, tỉa cành, chăm sóc từng cây. Khi đến mùa thu hoạch, việc hái quả cũng không đơn giản bởi nhiều vườn nằm ở vị trí cao, khó tiếp cận.
Cây na thường phải mất khoảng 3 năm sau khi trồng mới cho thu hoạch vụ đầu tiên. Trong quá trình chăm sóc, thụ phấn cho hoa là một trong những công đoạn quan trọng. Người trồng thực hiện thụ phấn bổ sung bằng tay vào thời điểm thích hợp nhằm tăng tỷ lệ đậu quả, giúp quả phát triển đồng đều và hạn chế tình trạng quả méo, nhỏ.
Địa hình núi đá cũng khiến người dân phải tìm cách đưa na xuống núi an toàn. Ở một số khu vực, những chiếc ròng rọc được sử dụng để vận chuyển các sọt na từ trên cao xuống chân núi. Sau khi tập kết, quả được phân loại theo kích cỡ, độ đẹp rồi đóng gói cẩn thận trước khi chuyển đi.
Khi chọn na núi đá Đồng Bành, người mua thường ưu tiên những quả có vỏ xanh non, cuống nhỏ, mắt nở và tương đối phẳng, các khe mắt bắt đầu hé nhưng quả vẫn còn cuống. Đây thường là những quả đã già, có thể tiếp tục chín tự nhiên sau khi hái. Những quả quá mềm, nhiều vết thâm, chảy nước hoặc dập nát nên tránh mua.
