Từng mọc dại ở bờ ruộng, ven đường, rau dền gai nay được nhiều người tìm mua bởi vị ngọt thanh, mềm non và có thể chế biến thành nhiều món dân dã. Loại rau tưởng chỉ dành cho những bữa cơm quê ngày trước hiện được bán trên chợ mạng với giá có lúc lên tới 80.000 đồng/kg.
Trong số những loại rau dền quen thuộc như dền đỏ, dền cơm, dền gai có vẻ ngoài đặc biệt hơn cả. Cây còn được gọi là dền hoang, có tên khoa học Amaranthus spinosus, thuộc họ Dền. Cây thân thảo, mọc thẳng, rễ phát triển mạnh nên có khả năng chịu khô hạn khá tốt. Thân thường có màu xanh hoặc pha đỏ tía, trên thân và nách lá xuất hiện những chiếc gai nhỏ.
Nghe tên “dền gai”, nhiều người lần đầu biết đến có thể e ngại vì nghĩ đây là loại rau nhiều gai, khó hái và khó ăn. Thực tế, những chiếc gai trên cây khá mềm, không sắc cứng như nhiều người hình dung. Khi chọn phần ngọn và lá non, cây vẫn có độ mềm, dễ chế biến, đặc biệt sau khi nấu chín thì gần như không còn cảm giác gai.
Dền gai có sức sống khỏe, có thể bắt gặp ở nhiều vùng từ đồng bằng đến miền núi. Cây thường mọc xen trong ruộng màu, vườn nhà, bãi đất trống, ven đường hoặc khu vực bìa rừng. Hạt rơi xuống đất có thể tự nảy mầm, gặp thời tiết ẩm và có mưa thì cây phát triển rất nhanh.
Điểm khiến rau dền gai được nhớ đến nhiều nhất chính là vị ngọt tự nhiên. Khi còn non, lá và ngọn rau mềm, mọng nước, luộc lên có màu xanh đẹp mắt, ăn vào cho cảm giác thanh mát. Rau không có mùi hăng nồng mà mang vị ngọt nhẹ đặc trưng của các loại rau dền. Nếu nấu canh, nước rau có vị ngọt dịu, càng kết hợp với tôm đồng, cua hoặc thịt băm càng đậm đà.
Một trong những cách ăn quen thuộc nhất là luộc rau rồi chấm với nước mắm. Rau vừa chín tới giữ được độ mềm, không quá nhũn, ăn cùng bát nước chấm đậm vị tạo nên món ăn đơn giản nhưng dễ đưa cơm. Vào mùa hè, một đĩa rau dền gai luộc đặt cạnh bát cà pháo hoặc món mặn cũng đủ tạo nên mâm cơm mang đậm hương vị đồng quê.
Nếu thích món nóng, rau dền gai có thể dùng để nấu canh. Phổ biến nhất là canh rau dền nấu tôm đồng. Tôm được giã hoặc xay nhỏ, nấu cho ra vị ngọt rồi cho rau vào, chỉ cần đun đến khi rau vừa chín là có thể thưởng thức. Vị ngọt vốn có của dền gai hòa cùng vị thơm của tôm khiến nước canh đậm đà mà vẫn thanh.
Ngoài tôm, rau còn có thể nấu với cua đồng, thịt băm hoặc cá. Mỗi cách kết hợp lại tạo ra một hương vị khác nhau nhưng vẫn giữ được nét đặc trưng là vị ngọt và cảm giác thanh mát. Những ngày trời nóng, một bát canh dền gai ăn cùng cơm trắng thường được nhiều người yêu thích.
Rau dền gai cũng có thể xào tỏi hoặc xào cùng thịt. Khi chế biến theo cách này, nên chọn những ngọn non, rửa sạch rồi chần sơ trước khi xào để rau nhanh chín và giữ được độ mềm. Tỏi phi thơm kết hợp với vị ngọt của rau tạo thành món ăn đơn giản, không cầu kỳ nhưng rất bắt cơm. Một số nơi còn dùng rau non để làm nộm, trộn cùng các loại gia vị và nguyên liệu khác.
Không chỉ được yêu thích bởi hương vị, rau dền gai còn được đánh giá cao về giá trị dinh dưỡng. Loại rau này chứa nhiều vitamin và khoáng chất, trong đó có canxi, sắt và phốt pho. Bởi vậy, từ một loại rau mọc hoang, dền gai dần được đưa vào vườn nhà và trở thành nguồn rau xanh quen thuộc trong nhiều gia đình.
Ngày nay, việc tìm được những bụi dền gai mọc tự nhiên, xanh non như trước không còn dễ dàng ở nhiều nơi. Thay vào đó, người dân mua hạt giống về gieo trồng để chủ động nguồn rau. Loại cây này khá dễ trồng, không đòi hỏi chăm sóc cầu kỳ. Từ khi gieo hạt đến lúc bắt đầu thu hái thường mất khoảng 25-35 ngày, tùy điều kiện thời tiết và chăm sóc. Khi cây lên ngọn non, người trồng có thể cắt hái thường xuyên để cây tiếp tục ra lứa mới.
Trên các chợ quê và chợ mạng, loại rau này có thể được bán với giá khoảng 50.000-80.000 đồng/kg tùy thời điểm, nguồn hàng và chất lượng.
