Một nghiên cứu mới của Đại học California, San Francisco (UCSF) hé lộ cơ chế dopamine kết nối đường ruột với não bộ, góp phần lý giải cách con người dần yêu thích những hương vị ban đầu khó chịu.
Ngụm cà phê đen đầu tiên thường không dễ chịu. Vị đắng gắt vốn là kiểu hương vị mà não bộ có xu hướng né tránh. Thế nhưng, sau nhiều lần thưởng thức, không ít người lại mong chờ tách cà phê mỗi sáng. Sự thay đổi này có thể bắt nguồn từ một cơ chế học hỏi đặc biệt giữa hệ tiêu hóa và não bộ.
Nghiên cứu do các nhà khoa học tại Đại học California, San Francisco (UCSF) thực hiện, công bố ngày 4.11 trên tạp chí Nature, đã xác định một con đường truyền tín hiệu dopamine hoạt động chậm, giúp não bộ ghi nhận lợi ích dinh dưỡng sau khi thức ăn đi vào cơ thể.
Dopamine là chất dẫn truyền thần kinh đóng vai trò quan trọng trong động lực, phần thưởng và khả năng học hỏi. Trước đây, phần lớn nghiên cứu tập trung vào những tín hiệu dopamine xuất hiện nhanh khi con người nhìn thấy hoặc tiếp xúc với thứ mình yêu thích. Công trình mới chú ý đến một hệ thống khác: tín hiệu kéo dài nhiều phút, bắt nguồn từ những gì diễn ra bên trong đường tiêu hóa.
Đường ruột gửi tín hiệu phần thưởng đến não
Giáo sư Zachary Knight cùng cộng sự đã đưa dung dịch đường hoặc hỗn hợp mô phỏng sữa lắc trực tiếp vào dạ dày chuột, qua đó tách biệt tác động của chất dinh dưỡng khỏi trải nghiệm nếm thức ăn.
Kết quả cho thấy quá trình này kích hoạt phản ứng dopamine mạnh và kéo dài tại hạch hạnh nhân đáy bên phía trước (BLA) – khu vực não liên quan đến cảm xúc và khả năng hình thành liên kết giữa trải nghiệm với hệ quả.
Đáng chú ý, khi nhóm nghiên cứu ngắt con đường truyền tín hiệu này, chuột vẫn ăn uống bình thường nhưng mất khả năng học cách liên kết một hương vị mới với phần thưởng calo. Ngược lại, kích thích nhân tạo các sợi dopamine tại BLA khiến chúng hình thành sở thích với hương vị không chứa calo.
Những kết quả này cho thấy dopamine không chỉ tạo cảm giác phần thưởng tức thời mà còn giúp não bộ ghi nhớ hương vị nào gắn với lợi ích dinh dưỡng.
Phát hiện bất ngờ ở bán cầu não trái
Các dữ liệu hình ảnh não ở người cũng cho thấy phản ứng tương tự. Phân tích một nghiên cứu PET trên 13 nam giới và một nghiên cứu fMRI trên 38 người trưởng thành ghi nhận hoạt động gia tăng tại vùng BLA sau khi cơ thể tiếp nhận chất dinh dưỡng.
Điểm đáng chú ý là phản ứng tập trung rõ hơn ở BLA bên trái, thay vì phân bố cân bằng giữa hai bán cầu. Hiện các nhà khoa học vẫn chưa xác định được nguyên nhân của khác biệt này.
Tiềm năng thay đổi sở thích ăn uống
Phát hiện mở ra hướng nghiên cứu mới về cách điều chỉnh sở thích thực phẩm, thay vì chỉ tập trung giảm cảm giác đói. Một giả thuyết được đặt ra là các thuốc GLP-1 có thể tác động đến tín hiệu dopamine do chất dinh dưỡng kích hoạt, qua đó làm thay đổi mức độ hấp dẫn của thức ăn. Tuy nhiên, nghiên cứu chưa kiểm tra trực tiếp tác động này.
Với thể thao, cơ chế trên cũng gợi mở cách lý giải vì sao sở thích ăn uống có thể thay đổi theo thời gian, trong đó có quá trình hình thành thói quen lựa chọn thực phẩm sau tập luyện. Dù vậy, công trình hiện mới cung cấp bằng chứng về cơ chế sinh học, chưa đưa ra phương pháp can thiệp đã được kiểm chứng ở người.
Từ vị đắng của cà phê đến những món ăn giàu năng lượng, sở thích của chúng ta có thể không chỉ được quyết định bởi vị giác. Đó còn là kết quả của quá trình trao đổi tín hiệu âm thầm giữa đường ruột và não bộ.
