Nhiều nghiên cứu thần kinh học đã chỉ ra rằng, sự trì hoãn, thiếu tập trung, thậm chí là những cơn bộc phát cảm xúc ở trẻ thường do vỏ não trước trán, trung tâm điều khiển của não bộ, chưa phát triển đầy đủ trong giai đoạn tiểu học.
Nói cách khác, khi trẻ gặp khó khăn trong việc thực hiện một nhiệm vụ, điều đó thường là do sự chậm trễ khách quan ở cấp độ "phần cứng" của não bộ.
Tại sao trẻ em không phải lúc nào cũng "tự kiềm chế" được bản thân?
javascript:;
Nếu ví bộ não của chúng ta như một công ty, thì vỏ não trước trán nằm ở phía sau trán chính là vị CEO ngồi ở vị trí cao nhất, chịu trách nhiệm điều phối mọi hoạt động.
Công việc hàng ngày bận rộn, cần phải chống lại những thôi thúc khi đối mặt với cám dỗ, lập kế hoạch khi gặp vấn đề, giữ vững lý trí khi cảm xúc dao động, thậm chí quản lý sự chú ý và trí nhớ làm việc khi đối mặt với thông tin phức tạp.
Vùng vỏ não trước trán quyết định liệu trẻ là "nô lệ" của bản năng hay là bậc thầy lý trí
Đây là một thực tế khách quan dễ bị bỏ qua: chu kỳ phát triển của "CEO não bộ" này cực kỳ dài.
Theo các chuyên gia, vỏ não trước trán thường phát triển hoàn thiện vào khoảng 25 tuổi và chịu ảnh hưởng đáng kể bởi quá trình tái cấu trúc thần kinh trong giai đoạn thanh thiếu niên.
Nói cách khác, đứa trẻ thông minh và tài giỏi không cố tình chống đối, thường vì do "hệ thống hãm" trong não bộ vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.
Điều đó giống như việc yêu cầu một cây non mới nảy mầm chống chọi với bão, bản thân cây non cần thời gian để bén rễ.
Khi chúng ta dùng khả năng tự chủ của người lớn để đòi hỏi điều gì đó từ một đứa trẻ vài tuổi hoặc một thiếu niên, thực chất đang đổ lỗi bằng cách đi ngược lại các quy luật sinh lý của loài.
Phong cách nuôi dạy từ bố mẹ đang định hình các mạch thần kinh trong não bộ của con
Vì vỏ não trước trán vẫn đang phát triển, vậy nó trưởng thành như thế nào?
Bên cạnh yếu tố gen là trọng nhất, sự tương tác của trẻ với môi trường xung quanh cũng ảnh hưởng không kém.
Trong giáo dục gia đình, có hai phương pháp phổ biến thực sự cản trở sự phát triển bình thường của vỏ não trước trán.
Loại thứ nhất là làm quá mọi việc vì người khác. Từ việc mặc quần áo và gấp chăn gối đến việc sắp xếp các lớp học ngoại khóa, các bậc phụ huynh đều muốn lo liệu mọi thứ.
Về mặt lý thuyết, đây là sự theo đuổi hiệu quả cao, nhưng trên thực tế, cách tiếp cận này tước đi cơ hội rèn luyện kỹ năng "tự quản lý" của trẻ.
Vỏ não trước trán giống như một cơ bắp. Nếu không cho trẻ đối mặt với những lựa chọn, chịu trách nhiệm và gánh chịu hậu quả tự nhiên, các kết nối thần kinh sẽ dần dần bị teo đi do không được vận động ngày qua ngày. Loại thứ hai là nuôi dạy con hoàn toàn tự do hoặc nuôi dạy con theo cảm xúc.
Tuy nhiên, nghiên cứu về sự phát triển của trẻ em chỉ ra rằng, chăm sóc đáp ứng là chìa khóa để thúc đẩy khả năng tự điều chỉnh.
Tự do không đồng nghĩa với chủ nghĩa tự do kinh tế, vỏ não trước trán cần phát triển trong một môi trường có cảm giác an toàn và có giới hạn.
Nếu một đứa trẻ sống trong môi trường hỗn loạn và vô trật tự, thường học cách chống chọi với thế giới bằng bản năng hơn là suy nghĩ một cách lý trí.
Vùng vỏ não trước trán phát triển thực sự diễn ra dần dần thông qua những trải nghiệm chân thực, lặp đi lặp lại về việc được cho phép, hướng dẫn và hỗ trợ.
Ba bài tập hàng ngày để "mở rộng" năng lực điều hành của não bộ
Chúng ta đều hiểu các nguyên tắc, nhưng làm thế nào để thực hiện chúng trên thực tế?
Hãy giúp trẻ chuyển tải cảm xúc của mình thành ngôn ngữ
Khi trẻ nổi cơn giận dỗi vì một khối đồ chơi bị đổ, hoặc khóc lóc vì không muốn tập piano, phản ứng đầu tiên của nhiều bậc bố mẹ là ngăn lại: "Có gì to tát đến thế đâu? Có gì mà phải khóc vì chuyện nhỏ nhặt như vậy!"
Phản ứng này giống như việc rút phích cắm của giám đốc điều hành não bộ một cách cưỡng bức ngay trước mặt một đứa trẻ.
Một cách tiếp cận khoa học hơn là giúp trẻ hình dung những cảm xúc lẫn lộn của mình.
Mẹ có thể nói, "Con tức giận vì những khối xếp hình bị đổ do đã dành rất nhiều thời gian cho việc này, và cảm thấy rất bực bội, phải không?" Trong nghiên cứu tâm lý học, điều này được gọi là "gọi tên cảm xúc để chế ngự nó".
Khi cảm xúc được diễn đạt rõ ràng bằng ngôn ngữ, hạch hạnh nhân (amygdala), bộ phận chịu trách nhiệm về nỗi sợ hãi và cảm xúc, sẽ hoạt động ít hơn, trong khi vỏ não trước trán (prefrontal cortex), bộ phận chịu trách nhiệm về tính lý trí, lại hoạt động mạnh hơn.
Khả năng này là nền tảng của trí tuệ cảm xúc, cũng như công tắc vật lý cho phép não bộ bình tĩnh lại.
Đưa ra những lựa chọn trong phạm vi phù hợp
Không nên dồn hết mọi quyết định quan trọng trong cuộc sống lên vai con, hay đưa ra tất cả các quyết định thay.
Cách hiệu quả nhất là tích hợp những lựa chọn nhỏ vào cuộc sống hàng ngày.
Ví dụ: "Tối nay con muốn đánh răng trước hay mặc đồ ngủ trước?" "Cuối tuần này con muốn đi công viên giải trí trước hay đến hiệu sách trước?"
Theo lý thuyết "vùng phát triển gần", các kết nối thần kinh hiệu quả chỉ có thể được thúc đẩy khi sự hỗ trợ phù hợp với điểm khả năng quan trọng của trẻ.
Mỗi lựa chọn đều buộc vỏ não trước trán phải huy động các nguồn lực nhận thức để đưa ra phán đoán.
Thông qua những bài tập nhỏ hàng ngày này, trẻ sẽ dần dần hình thành niềm tin: những lựa chọn của mình đều có ý nghĩa, và mình sẵn sàng gánh chịu hậu quả từ những lựa chọn đó.
Hãy bảo vệ cảm xúc của trẻ bằng "một chiếc dù an toàn"
Khi một người cực kỳ phấn khích, vỏ não trước trán ở trạng thái "ngoại tuyến", và tại thời điểm này, bất kỳ thông tin logic nào cũng đều là nhiễu không hợp lệ.
Điều nên làm là đưa anh ấy ra khỏi hiện trường, ôm con, hoặc lặng lẽ ở bên cạnh cho đến khi cơn bão cảm xúc này qua đi.
Sau khi bé lấy lại hơi, hãy nhẹ nhàng kể lại tình huống: "Vừa nãy con rất muốn món đồ chơi đó, nhưng mẹ không đồng ý, và con cảm thấy bị oan ức. Lần sau, nếu con muốn bày tỏ cảm xúc của mình, chúng ta có thể cùng nhau thảo luận, nhưng con không được nằm trên sàn nhà nữa."
Một buổi đánh giá sau sự kiện hiệu quả cần có ba yếu tố: thứ nhất, thừa nhận cảm xúc; thứ hai, tái hiện lại các sự kiện; và cuối cùng tìm kiếm các phương pháp mới cho tương lai.
Cơ chế "bình tĩnh trước, rồi xem xét lại" này giúp trẻ hiểu rằng sai lầm và cảm xúc không phá hủy các mối quan hệ, là nguồn lực cho sự tiến bộ trong tương lai.
Nuôi dạy một đứa trẻ về cơ bản là đồng hành cùng một bộ não chưa hoàn thiện trải qua một giai đoạn phát triển dài.
Trong quá trình này, trẻ sẽ liên tục thử thách giới hạn của bạn, mắc đủ loại lỗi ngớ ngẩn và khiến bố mẹ cảm thấy kiệt sức.
Nhưng với sự kiên nhẫn lắng nghe và hướng dẫn một cách khéo léo, bố mẹ đang tạo ra một mạch thần kinh bền vững hơn cho não bộ của con.
