Mỗi khi hè về, thị trường trái cây lại trở nên sôi động với đủ loại xoài như xoài Cát Chu, xoài Úc, xoài Đài Loan hay xoài Thái. Thế nhưng giữa vô vàn giống xoài nổi tiếng ấy, ở vùng đất Yên Châu (Sơn La) vẫn có một loại xoài cổ mang hương vị riêng biệt, được nhiều người săn tìm mỗi khi vào mùa, đó là xoài trứng cổ Yên Châu.
Xoài trứng là tên gọi quen thuộc của giống xoài tròn bản địa được người dân Yên Châu trồng từ nhiều thế hệ. Sở dĩ có tên gọi này bởi quả có kích thước khá nhỏ, hình dáng tròn bầu giống quả trứng gà. Khác với nhiều giống xoài trên thị trường có vỏ bóng đẹp, xoài trứng Yên Châu sở hữu lớp vỏ màu xanh nhám, xuất hiện nhiều đốm nâu đen tự nhiên. Tuy hình thức không quá bắt mắt nhưng đây lại là điểm nhận diện đặc trưng của giống xoài nổi tiếng này.
Khi chín, xoài trứng cho phần cùi dày, thịt quả mịn, có màu vàng cam hoặc đỏ vàng hấp dẫn. Điều khiến nhiều người yêu thích nhất chính là hương thơm đậm đà và vị ngọt thanh đặc trưng. Xoài không ngọt gắt mà ngọt dịu, ăn xong vẫn lưu lại hương thơm nơi đầu lưỡi. Nhiều người từng thưởng thức nhận xét rằng đây là một trong những giống xoài có mùi thơm đặc biệt nhất trong các loại xoài nội địa.
Hiện nay, xoài trứng được trồng tập trung chủ yếu tại xã Yên Châu. Đây là khu vực có điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp giúp cây xoài sinh trưởng tốt và cho chất lượng quả cao. Theo chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ, chỉ những quả xoài được trồng tại các vùng này mới được mang tên "Xoài trứng Yên Châu" khi đưa ra thị trường.
Trước đây, xoài trứng chủ yếu được trồng trong vườn nhà để phục vụ nhu cầu gia đình hoặc làm quà biếu. Tuy nhiên, nhờ hương vị thơm ngon đặc trưng, loại quả này ngày càng được nhiều người biết đến. Hiện nay, xoài trứng không chỉ tiêu thụ tại địa phương mà còn được vận chuyển đến nhiều tỉnh thành trên cả nước, thậm chí xuất khẩu sang một số thị trường nước ngoài.
Mùa thu hoạch xoài trứng Yên Châu thường bắt đầu từ tháng 5 và kéo dài đến cuối tháng 6 hằng năm. Do thời gian thu hoạch khá ngắn nên mỗi khi vào vụ, người tiêu dùng tại các thành phố lớn thường tranh thủ tìm mua để thưởng thức. Trên thị trường, xoài trứng có giá dao động khoảng 40.000-50.000 đồng/kg tùy thời điểm và chất lượng sản phẩm.
Để trồng xoài trứng đạt hiệu quả, người dân thường lựa chọn các khu đất đồi cao ráo, thoát nước tốt và có nhiều ánh nắng. Cây xoài thích hợp với điều kiện khí hậu khô nóng đặc trưng của vùng Tây Bắc. Hiện nay, nhiều hộ sử dụng phương pháp ghép cành thay vì gieo hạt nhằm giữ được những đặc tính tốt của giống xoài bản địa. Sau khoảng 3-4 năm trồng, cây bắt đầu cho thu hoạch ổn định và có thể khai thác trong nhiều năm.
Một trong những khó khăn lớn nhất đối với người trồng xoài là sự gây hại của ruồi vàng. Loài côn trùng này thường chích vào quả khiến xoài bị thối và rụng sớm, làm giảm năng suất đáng kể. Để khắc phục tình trạng này, nhiều hộ dân ở Yên Châu đã áp dụng biện pháp bao trái bằng túi vải hoặc túi chuyên dụng. Cách làm tuy tốn công nhưng mang lại hiệu quả rõ rệt khi giúp hạn chế sâu bệnh, giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và nâng cao chất lượng quả.
Bên cạnh việc bán quả tươi, xoài trứng Yên Châu còn được chế biến thành nhiều sản phẩm như xoài sấy dẻo, xoài tẩm gia vị, mứt xoài hay nước ép.
