Thùy trán, nằm ở phía trước não bộ, là một vùng rất quan trọng. Cách chúng ta đưa ra phán đoán, suy nghĩ, điều chỉnh cảm xúc, đặt mục tiêu và thực hiện chúng từng bước đều do vùng này kiểm soát. Đặc biệt, thùy trán trước ảnh hưởng đến khả năng học tập, giải quyết vấn đề và kỹ năng giao tiếp của trẻ sau này.
Sự phát triển của thùy trán không chỉ chịu ảnh hưởng bởi yếu tố di truyền. Môi trường sống của trẻ, sự tương tác với bố mẹ, thời gian chơi tự do, chất lượng giấc ngủ, chế độ ăn uống và hoạt động thể chất đều có tác động.
Do đó, những sự kiện thường nhật tưởng chừng không đáng kể mà trẻ trải qua trong thời thơ ấu có thể dần dần ảnh hưởng đến sự phát triển của não bộ.
Sự phát triển của vùng não này cũng góp phần tạo nền tảng cho nhiều năng lực nhận thức liên quan đến trí thông minh, như khả năng tập trung, ghi nhớ, suy luận, lập kế hoạch và giải quyết vấn đề. Đây đều là những năng lực có liên quan đến kết quả đánh giá IQ.
Vậy, đâu là dấu hiệu cho thấy vùng võ não trước trán ở trẻ đang phát triển tốt?
Trẻ không dễ để cảm xúc chi phối hành động
Trẻ em, đặc biệt là trẻ mới biết đi, nổi giận khi bị lấy mất đồ chơi hoặc cảm thấy mình bị đối xử bất công trong lúc chơi với bạn là điều rất bình thường. Ở giai đoạn này, vỏ não trước trán vẫn đang phát triển nên trẻ chưa đủ khả năng kiểm soát cảm xúc và hành vi như người lớn.
Điều đáng chú ý không phải trẻ có còn tức giận hay không, mà là sau khi cảm xúc dâng lên, trẻ có từng bước học được cách xử lý tình huống tốt hơn hay không.
Chẳng hạn, trước đây khi bị bạn lấy mất đồ chơi, trẻ có thể lập tức đẩy hoặc đánh bạn. Sau một thời gian, dù vẫn rất tức giận, cậu bắt đầu biết nói: “Trả lại cho tớ”. Khi lớn hơn, trẻ có thể bình tĩnh để kể cho người lớn biết chuyện gì đã xảy ra, nói rõ điều mình muốn hoặc tìm cách giải quyết mà không dùng đến hành động gây tổn thương người khác.
Trẻ vẫn sẽ có những lúc nổi nóng, khóc lóc hay mất kiểm soát. Nhưng qua từng trải nghiệm, trẻ dần hiểu rằng tức giận là một cảm xúc, còn hành động thế nào sau khi tức giận lại là một lựa chọn. Khả năng nhận ra điều này và từng bước kiểm soát hành vi chính là một phần quan trọng trong quá trình trưởng thành về cảm xúc và phát triển chức năng điều hành của não bộ.
Trẻ thường biết đặt câu hỏi "Tại sao" khi gặp vấn đề
Khi một việc không diễn ra như mong muốn, có trẻ sẽ nhanh chóng bỏ cuộc, trẻ khác lại bối rối, cáu giận. Nhưng cũng có trẻ không vội phản ứng mà dừng lại để suy nghĩ: “Tại sao con làm chưa đúng?”, “Con sai ở đâu?” và “Lần sau phải làm thế nào?”.
Thói quen tìm hiểu nguyên nhân trước khi nghĩ cách giải quyết khiến trẻ đôi khi trông có vẻ chậm chạp hoặc do dự. Tuy nhiên, suy nghĩ cũng là một quá trình cần thời gian. Khi được tự quan sát, thử nghiệm, mắc lỗi rồi tìm cách điều chỉnh, trẻ đang từng bước học cách giải quyết vấn đề bằng chính khả năng của mình.
Vì vậy, trước một đứa trẻ thường mất nhiều thời gian để suy nghĩ, bố mẹ không nhất thiết phải vội vàng thúc con. Đôi khi, khoảng thời gian trẻ im lặng quan sát và tự tìm cách giải quyết chính là lúc trẻ đang sử dụng trí óc nhiều nhất.
Có khả năng ghi nhớ nhiều chỉ dẫn
"Hãy cởi giày ra, rửa tay và uống nước."
Một số trẻ quên hai câu tiếp theo sau khi nghe câu đầu tiên, và không biết phải làm gì tiếp theo sau khi hoàn thành một nhiệm vụ.
Một số trẻ có thể ghi nhớ tất cả các hướng dẫn này cùng một lúc và sau đó hoàn thành từng bước một. Khả năng này thực chất là nhờ vào trí nhớ làm việc .
Hiểu một cách đơn giản, trí nhớ làm việc là khả năng của não bộ tạm thời lưu giữ một phần thông tin trong khi vẫn tiếp tục thực hiện nhiệm vụ đang làm. Trí nhớ làm việc là một chức năng cơ bản của vỏ não trước trán, vì vậy sự phát triển của vỏ não trước trán ảnh hưởng đến khả năng của trẻ trong việc lưu giữ thông tin hiện có trong khi tiếp nhận thông tin mới, cũng như khả năng truy xuất và điều chỉnh thông tin đó khi cần thiết.
Biết chờ đợi để đạt được mục tiêu dài hạn
Trẻ nhỏ thường muốn có ngay thứ mình thích. Thấy một món đồ chơi hấp dẫn, một viên kẹo hay chương trình hoạt hình yêu thích, trẻ dễ bỏ qua mọi việc khác để thỏa mãn mong muốn trước mắt. Nhưng khi lớn dần, một số trẻ bắt đầu biết kiềm chế sự thôi thúc ấy và chấp nhận chờ đợi để đạt được điều mình muốn sau đó.
Chẳng hạn, trẻ rất muốn xem hoạt hình nhưng vẫn nhớ rằng mình cần hoàn thành bài tập trước. Trẻ muốn ra ngoài chơi nhưng biết ngày hôm sau có một hoạt động quan trọng nên chủ động thu dọn đồ đạc và đi ngủ sớm.
Những biểu hiện tưởng như rất nhỏ này cho thấy trẻ đang dần biết cân nhắc giữa điều mình muốn ngay lúc này và mục tiêu quan trọng hơn ở phía trước. Trẻ đang học cách tạm thời gác chúng sang một bên để ưu tiên việc cần làm.
Khả năng chờ đợi, trì hoãn sự thỏa mãn và kiểm soát những thôi thúc nhất thời có liên quan đến chức năng điều hành của não, trong đó có vai trò của vỏ não trước trán. Khi những khả năng này dần hoàn thiện, trẻ sẽ từng bước biết lập kế hoạch, kiểm soát hành vi và hướng sự chú ý vào mục tiêu dài hơn.
Vì vậy, khi quan sát sự phát triển của trẻ, bố mẹ không nên chỉ nhìn vào việc hôm nay con có “ngoan” hay không. Điều đáng chú ý hơn là trẻ có đang từng bước học cách tự quản lý mong muốn, biết chờ đợi và lựa chọn điều phù hợp với mục tiêu của mình hay không.
