Nếu quan sát cuộc sống thực tế hàng ngày, chúng ta dễ dàng nhận thấy một trẻ đang ăn cơm bỗng buột miệng nói lời không hay vừa nghe trên TikTok, rồi cười thích thú khi thấy người lớn ngạc nhiên. Có em bắt chước điệu bộ phản cảm trong một video, dùng những lời lẽ thiếu lịch sự với bạn bè, thậm chí lặp lại các hành động gây sốc mà bản thân chưa thực sự hiểu ý nghĩa.
Ban đầu, bố mẹ thường nghĩ đó chỉ là trò đùa nhất thời hoặc cách trẻ thể hiện sự hài hước. Nhưng khi những câu nói, hành động ấy xuất hiện ngày càng thường xuyên, nhiều người bắt đầu lo lắng: Liệu con đang dần hình thành thói quen giao tiếp lệch chuẩn? Trước tình huống này, phản ứng của phụ huynh thường chia thành hai hướng.
Một số phụ huynh vội cấm con xem TikTok, thu điện thoại hoặc nghiêm khắc quở trách mỗi khi trẻ bắt chước nội dung không phù hợp. Số khác lại cho rằng trẻ còn nhỏ, chưa hiểu hết ý nghĩa của những gì mình xem nên không cần quá căng thẳng.
Ảnh minh họa.
Tuy nhiên, việc cấm đoán tuyệt đối đôi khi khiến trẻ tò mò và tìm cách xem lén, trong khi thái độ bỏ qua lại dễ khiến con nghĩ rằng những lời nói, hành động ấy hoàn toàn bình thường. Trên thực tế, trẻ nhỏ thường học cách giao tiếp và ứng xử thông qua việc quan sát, bắt chước những người xung quanh, trong đó có các nhân vật xuất hiện trên mạng xã hội.
Khi một câu nói gây sốc nhận được nhiều lượt thích, tiếng cười hoặc sự chú ý, trẻ càng dễ ghi nhớ và lặp lại mà chưa nhận thức đầy đủ về tác động của nó.
Vậy khi con bắt chước những câu nói, hành động phản cảm trên mạng xã hội, bố mẹ nên cấm đoán đến mức nào? Làm sao để trẻ hiểu vì sao nội dung đó không phù hợp, biết phân biệt hài hước với xúc phạm và tự điều chỉnh hành vi ngay cả khi không có người lớn bên cạnh? Đây là vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc, bởi cách bố mẹ phản ứng hôm nay sẽ góp phần định hình cách trẻ tiếp nhận và sử dụng nội dung trên mạng xã hội sau này.
Chuyên gia tâm lý Quang Thị Mộng Chi.
Có nên cấm hoàn toàn trẻ xem TikTok, YouTube… khi phát hiện con bắt chước nội dung phản cảm?
Khi thấy con nói những câu khó nghe hay làm những hành động phản cảm học từ mạng, phản ứng đầu tiên của nhiều bố mẹ là cấm ngay. Điều đó rất dễ hiểu, vì đó là cách bố mẹ muốn bảo vệ con. Tuy nhiên, cấm hoàn toàn và đột ngột thường không giải quyết được gốc rễ của vấn đề.
Theo thuyết học tập xã hội, trẻ học phần lớn qua quan sát và bắt chước. Một câu nói hay hành động sẽ được trẻ lặp lại khi nó gây cười, giúp trẻ được chú ý hoặc giúp trẻ cảm thấy "hòa nhập" với bạn bè. Vì vậy, điều bố mẹ cần tìm hiểu không chỉ là con đã xem gì, mà còn là vì sao con thấy điều đó hấp dẫn.
Khi bị cấm mà không được giải thích, trẻ rất dễ tìm cách xem lén ở nhà bạn hay trên máy của người khác, đồng thời trở nên giấu giếm và ngại chia sẻ với bố mẹ. Lúc đó, bố mẹ mất luôn cơ hội đồng hành cùng con. Hơn nữa, những nội dung ấy vẫn lan truyền trong trường học, trong nhóm bạn, nên dù ở nhà không xem, trẻ vẫn tiếp xúc với chúng.
Cách hiệu quả hơn là tạm hạn chế đi kèm với giải thích. Trước hết, bố mẹ nên giữ bình tĩnh và hỏi con bằng thái độ tò mò thay vì tra hỏi, chẳng hạn: "Con nghe câu này ở đâu? Con có biết nó nghĩa là gì không? Vì sao con thấy nó vui?". Sau đó, bố mẹ giải thích ngắn gọn, phù hợp với tuổi của con về việc câu nói ấy có thể làm người khác tổn thương ra sao, hay hành động ấy nguy hiểm thế nào.
Cuối cùng, bố mẹ đặt ra giới hạn rõ ràng, có thể là tạm dừng một thời gian, giảm thời lượng, hoặc chỉ cho xem khi có bố mẹ bên cạnh, kèm theo một lộ trình để con lấy lại quyền sử dụng khi đã hiểu và thực hiện được thỏa thuận. Riêng với trẻ nhỏ chưa đủ tuổi sử dụng các nền tảng này, việc ngừng hẳn là hoàn toàn hợp lý, nhưng bố mẹ vẫn nên giải thích cho con và thay thế bằng những hoạt động khác, thay vì chỉ lấy điện thoại đi.
Độ tuổi nào trẻ nên được tiếp xúc với TikTok và các nền tảng video ngắn? Có nên kiểm tra lịch sử xem video, tài khoản theo dõi và nội dung trẻ tiếp xúc?
Về độ tuổi, TikTok và YouTube đều quy định người dùng phải từ 13 tuổi trở lên. Tại Việt Nam, Nghị định 147/2024/NĐ-CP yêu cầu tài khoản mạng xã hội của trẻ dưới 16 tuổi phải do bố mẹ hoặc người giám hộ đăng ký và giám sát. Về mặt sức khỏe, Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị trẻ dưới 2 tuổi không nên tiếp xúc với màn hình, còn trẻ từ 2 đến 5 tuổi không nên xem quá 1 giờ mỗi ngày.
Từ góc độ tâm lý phát triển, video ngắn là dạng nội dung đặc biệt đáng lưu tâm. Nội dung thay đổi liên tục chỉ sau vài giây, cùng với cơ chế "lướt mãi không hết", kích thích rất mạnh hệ thống tưởng thưởng của não. Trong khi đó, vùng não phụ trách khả năng tự kiểm soát và đánh giá hậu quả ở trẻ vẫn chưa phát triển hoàn thiện. Điều này khiến trẻ càng nhỏ càng khó tự dừng lại và càng khó phân biệt nội dung đúng sai.
Vì vậy, với trẻ nhỏ, bố mẹ nên chọn các phiên bản dành riêng cho trẻ em như YouTube Kids và cùng xem với con. Từ 13 tuổi trở lên, trẻ có thể sử dụng các nền tảng này nhưng vẫn cần có chế độ giám sát của gia đình. Về việc kiểm tra lịch sử xem và tài khoản theo dõi của con, câu trả lời là có, nhưng cần minh bạch và giảm dần theo độ tuổi. Với trẻ nhỏ, bố mẹ nên chủ động quản lý toàn bộ nội dung con xem.
Với trẻ lớn và tuổi vị thành niên, bố mẹ nên thỏa thuận trước với con, chẳng hạn "Mỗi cuối tuần, bố mẹ sẽ cùng con xem lại những gì con đã xem", thay vì lén lút kiểm tra. Khi con phát hiện mình bị theo dõi bí mật, niềm tin giữa hai bên sẽ bị tổn hại, mà tuổi vị thành niên lại là giai đoạn rất cần cảm giác được tôn trọng và tự chủ.
Tốt hơn nữa, bố mẹ hãy biến việc kiểm tra thành dịp trò chuyện tự nhiên: "Dạo này con hay xem kênh nào? Cho mẹ xem với". Mục tiêu cuối cùng không phải là bố mẹ giám sát con mãi mãi, mà là giúp con dần tự biết chọn lọc nội dung cho mình.
Nếu bố mẹ không rành công nghệ, làm thế nào để vẫn đồng hành và bảo vệ con trước những nội dung độc hại?
Bố mẹ không cần phải giỏi công nghệ mới bảo vệ được con. Điều quan trọng nhất là bố mẹ có mặt và giữ được sự kết nối với con. Một đứa trẻ cảm thấy an toàn khi chia sẻ với bố mẹ sẽ được bảo vệ tốt hơn bất kỳ phần mềm nào. Một cách đơn giản mà hiệu quả là nhờ chính con "dạy" mình. Bố mẹ có thể bảo con hướng dẫn cách dùng TikTok và xem cùng con vài video.
Trẻ thường rất hào hứng khi được làm "thầy", và đây cũng là cơ hội tự nhiên để bố mẹ hiểu con đang xem gì, thích gì. Bên cạnh đó, bố mẹ có thể nhờ người thân hoặc thầy cô cài đặt giúp một số tính năng bảo vệ cơ bản như Chế độ hạn chế, giới hạn thời gian xem, tính năng Gia đình Ghép đôi của TikTok, hay các công cụ quản lý có sẵn trên điện thoại như Google Family Link trên Android hoặc Thời gian sử dụng trên iPhone.
Những thao tác này chỉ cần làm một lần và không đòi hỏi nhiều kiến thức kỹ thuật. Bố mẹ cũng nên đặt điện thoại, máy tính bảng ở không gian chung trong nhà và không cho trẻ mang thiết bị vào phòng ngủ, đặc biệt là vào buổi tối. Song song đó, hãy để ý những dấu hiệu thay đổi ở con như dùng từ ngữ lạ, cáu gắt khi bị lấy máy, thu mình, mất ngủ hoặc hay giấu điện thoại.
Khi thấy những dấu hiệu này, đó là lúc bố mẹ cần dành thời gian trò chuyện với con nhiều hơn. Ngoài ra, việc kết nối với giáo viên và các phụ huynh khác cũng rất hữu ích, vì mọi người có thể cùng chia sẻ thông tin về những "trend" đang lan truyền trong trường lớp để kịp thời định hướng cho các con.
Gia đình nên xây dựng những quy tắc sử dụng mạng xã hội nào để trẻ vừa được giải trí vừa thanh lọc được nội dung lành mạnh?
Quy tắc hiệu quả nhất là quy tắc được cả nhà cùng bàn bạc, thống nhất, và bố mẹ cũng làm gương thực hiện. Trẻ sẽ rất khó chấp nhận bị giới hạn khi chính bố mẹ cầm điện thoại suốt bữa ăn. Trước hết, gia đình nên thống nhất về thời gian sử dụng: quy định rõ khung giờ và tổng thời lượng mỗi ngày, chỉ dùng sau khi con đã hoàn thành bài vở và việc nhà, không dùng trong bữa ăn và ngừng sử dụng ít nhất một giờ trước khi đi ngủ.
Về không gian, các thiết bị nên được dùng ở phòng khách hoặc nơi sinh hoạt chung thay vì trong phòng riêng.
Về nội dung, bố mẹ có thể cùng con lập danh sách những kênh hay, bổ ích để theo dõi, đồng thời hướng dẫn con bấm "Không quan tâm" hoặc chặn những nội dung tiêu cực, để thuật toán dần gợi ý những nội dung lành mạnh hơn. Một quy tắc đặc biệt quan trọng là nguyên tắc "kể lại": khi gặp nội dung khiến con sợ hãi, khó chịu hoặc thấy lạ, con được khuyến khích kể với bố mẹ và sẽ không bị phạt vì đã kể.
Chính quy tắc này giúp con không giấu giếm và giúp bố mẹ kịp thời can thiệp. Bên cạnh đó, bố mẹ có thể dạy con thói quen "dừng lại và suy nghĩ" trước khi bắt chước hay chia sẻ một video, bằng cách tự hỏi: "Điều này có làm ai bị tổn thương không? Có nguy hiểm không? Mình có muốn bố mẹ, thầy cô nhìn thấy không?". Gia đình cũng cần chú ý cân bằng giữa thời gian dùng mạng và các hoạt động khác như thể thao, đọc sách, chơi ngoài trời hay sinh hoạt cùng gia đình.
Khi đời sống thực đủ vui và gắn kết, trẻ sẽ ít phụ thuộc vào màn hình hơn. Cuối cùng, hậu quả khi vi phạm quy tắc cần được thống nhất từ trước, ví dụ như giảm thời gian xem vào ngày hôm sau, và được áp dụng một cách nhất quán, không nặng nhẹ tùy theo cảm xúc của bố mẹ lúc đó.
Tóm lại, mạng xã hội đã là một phần trong thế giới của trẻ em hôm nay, và bố mẹ khó có thể ngăn cách con hoàn toàn khỏi nó. Điều bố mẹ có thể làm là trang bị cho con khả năng tự phân biệt và tự lựa chọn, và quan trọng hơn cả, luôn là người mà con tin tưởng tìm đến khi gặp điều không ổn. Cấm đoán có thể giúp con an toàn trong hôm nay, nhưng giải thích và đồng hành mới giúp con an toàn lâu dài.
