Cà na có tên khoa học là Elaeocarpus hygrophilus, thuộc họ Côm (Elaeocarpaceae). Loại cây này thích nghi tốt với khí hậu nhiệt đới gió mùa, đặc biệt phát triển mạnh ở vùng đất phù sa ven sông, kênh rạch tại miền Tây Nam Bộ. Cây cà na là cây thân gỗ nhỏ, tán lá rộng, có chiều cao khoảng 10-25m.
Cây có cành cây nhỏ màu nâu nhạt, trên phủ nhiều lông mềm. Lá cây là lá kép lông chim, mặt trên màu xanh bóng, mặt dưới có nhiều lông màu ánh bạc. Cây cà na ra hoa vào mùa khô và cho trái vào đầu mùa mưa. Quả cà na là loại quả hạch, hình trứng, dài và nhọn ở đầu, thịt quả dày, khi quả chín có màu vàng nhạt. Nhờ điều kiện thổ nhưỡng giàu dinh dưỡng, trái cà na ở miền Tây thường có vị chua dịu, ít chát hơn so với các vùng khác.
Trái cà nà giờ thành đặc sản miền sông nước
Đặc điểm nổi bật của vùng trồng là hệ thống kênh rạch chằng chịt, nước ngọt quanh năm. Đất phù sa màu mỡ kết hợp với lượng mưa dồi dào giúp cây cà na cho trái đều đặn, cơm dày, hạt nhỏ. Người dân thường trồng cà na ven bờ ao, bờ sông hoặc trong vườn nhà. Cây ít cần chăm sóc, không sử dụng nhiều phân bón hay thuốc trừ sâu, nhờ đó trái cà na miền Tây mang hương vị tự nhiên, an toàn cho sức khỏe. Những vườn cà na lâu năm có tuổi thọ hàng chục năm, cho trái đều mỗi mùa.
Tại miền Tây, cà na không có nhiều giống phân biệt rõ rệt, nhưng dựa vào kích thước và hương vị có thể chia thành hai loại chính: cà na trái lớn và cà na trái nhỏ. Cà na trái lớn thường có đường kính trên 3 cm, thịt dày, hạt nhỏ, vị chua ngọt hài hòa. Cà na trái nhỏ có vị chua đậm hơn, ít ngọt, thường được dùng để làm mứt hoặc muối chua. Ngoài ra, còn có cà na dại mọc tự nhiên trong rừng tràm hoặc dọc bờ sông, trái nhỏ và chua gắt nhưng thơm đặc biệt.
Cà na có vị ngon đặc trưng
Mùa cà na thường kéo dài từ tháng 3 đến tháng 6 dương lịch, tức khoảng tháng 2 đến tháng 4 âm lịch. Đây là thời điểm sau mùa khô, đầu mùa mưa, cây ra nhiều trái nhất. Người dân thường thu hoạch cà na vào buổi sáng sớm hoặc chiều mát để trái giữ được độ tươi. Trái cà na non thường được hái để làm muối chua hoặc dầm đường, trong khi trái già được dùng ăn sống hoặc chế biến mứt. Nếu muốn thưởng thức cà na tươi ngon đúng điệu, nên mua vào khoảng tháng 4-5 hàng năm.
Không chỉ là món ăn chơi quen thuộc với nhiều thế hệ mà cà na còn là loại quả có lợi ích cho sức khỏe con người. Loại trái này có tác dụng bảo vệ sức khỏe gan, giúp ăn ngon miệng khi độ chua của nó có thể tăng tiết nước bọt, làm tăng tiết dịch vị tiêu hóa giúp ăn ngon hơn. Cà na có hàm lượng chất xơ cao nên loại trái này có thể hỗ trợ giảm các triệu chứng táo bón, kích thích nhu động ruột…
Nhắc đến trái cà na, đây vốn là món ăn vặt gắn liền với tuổi thơ của người miền Tây với vị chua, ngọt đặc trưng. Giờ đây trái cà na đã trở thành đặc sản, được trồng theo mô hình nhân rộng, không chỉ cung cấp thị trường trong nước mà còn được xuất khẩu, mang giá trị kinh tế cao.
Cà na được trồng nhiều ở khu vực miền Tây
Theo người nông dân, trồng cà na không quá khó, nhưng để cây phát triển tốt, sai quả và trái đẹp thì cần có kỹ thuật chăm sóc phù hợp. Cà na là loại cây dễ thích nghi, có thể sống ở nhiều vùng đất khác nhau. Đặc biệt là khu vực ven sông, ao hồ hoặc vùng đất có độ ẩm cao.
Việc chọn giống rất quan trọng, nên chọn cây giống khỏe mạnh, không sâu bệnh, có nguồn gốc rõ ràng. Khi trồng, cần đảm bảo khoảng cách giữa các cây để cây có đủ không gian phát triển. Bón phân định kỳ giúp cây có đủ dưỡng chất, đặc biệt là phân hữu cơ, để kích thích ra hoa và đậu quả. Cắt tỉa cành già, cành sâu bệnh giúp cây thông thoáng, hạn chế sâu bệnh hại. Ngoài ra, tưới nước đầy đủ, nhất là trong mùa khô, sẽ giúp trái phát triển to và mọng nước.
Trái cà na dễ chăm, ít vốn, cho hiệu quả kinh tế cao
Nhiều hộ dân tại tỉnh Đồng Tháp đã thành công khi phát triển mô hình cà na thương phẩm để làm giàu. Có hộ tận dụng vườn cà na 7000m2 trong vườn nhà, thấy trái rụng nhiều nhưng không thể tận dụng hết, nên quyết định đầu tư tiền để trang bị máy móc, thiết bị để chế biến trái cà na thành nhiều món đặc sản khác nhau.
Nhận thấy nhu cầu khách hàng đối với sản phẩm của mình là rất cao, người nông dân đã bỏ ra hàng trăm triệu để mua thiết bị, máy móc để tạo ra sản phẩm cà na bảo quản được lâu mà chất lượng không bị ảnh hưởng. Sau một vài năm cho ra mắt thị trường sản phẩm cà na tách hạt, sản phẩm của họ đã được thị trường chú ý. Tuy nhiên, thời gian đầu làm bằng thủ công nên mất nhiều thời gian, nhưng sau khi sử dụng máy tách hạt cà na, đã cho kết quả khả quan, không tốn nhiều sức lao động.
Hiện cà na tách hạt của nhiều hộ dân được bán đi khắp nơi trên cả nước. Điển hình khoảng hơn 2 tấn/tháng với giá bán từ 80.000-90.000 đồng/ hộp 500gram, mỗi tháng, các hộ dân thu lãi khoảng 100 triệu đồng.
Thu hoạch trái cà na số lượng lớn
Có nhiều hộ dân ban đầu mua 300 cây giống về trồng thử nghiệm, chỉ bán vài chục nhánh, rồi lên vài trăm nhánh và sau này là cả ngàn nhánh cây giống cà na giống Thái. Cứ 2-3 tháng, người nông dân bán nhánh cà na một lần, giúp ông thu nhập khoảng 30 triệu đồng.
Sau 1 năm, cây cà na phát triển tốt cho nhiều nhánh nên họ nảy ra ý tưởng chiết nhánh để bán. Nhánh cà na đóng bầu khoảng 2 tháng là có thể cắt bán. Khi cây cà na Thái được 1,5 năm, nông dân thu hoạch lứa trái đầu tiên được khoảng 100kg, thương lái đến tận vườn thu mua với giá 50.000 đồng/kg. Cứ hơn nửa tháng lại thu hoạch trái cà na một lần, mỗi lần vài trăm ký trái, tạo ra nguồn thu nhập ổn định. Trung bình, một cây cà na lớn, người nông dân thu hoạch từ 70-150kg trái, còn các cây nhỏ, ông thu hoạch được sản lượng 30kg/cây.
Bên cạnh đó, các gia đình còn tận dụng trái cà na để lên men, tạo thành rượu cà na thơm ngon, trở thành đặc sản địa phương, mang lại hiệu quả cao về kinh tế. Nhờ cây cà na mà nhiều nhà nông đã cải thiện được thu nhập, giải quyết được việc làm cho nhiều người dân và tạo thành món đặc sản vạn người mê, cùng nhau phát triển kinh tế.
