Nhắc đến những giống cam nổi tiếng của Việt Nam, cam Xã Đoài là cái tên đặc biệt bởi hương thơm quyến rũ, vị ngọt thanh và mức giá cao hơn hẳn nhiều loại cam thông thường. Từng được xem là sản vật “tiến vua”, loại cam này ngày nay vẫn được người sành ăn săn tìm mỗi khi vào mùa.
Cam Xã Đoài có nguồn gốc tại vùng Xã Đoài tỉnh Nghệ An. Theo người dân địa phương, giống cam được đưa về đây trồng từ hơn 100 năm trước. Nhờ điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu phù hợp, giống cây ngoại lai dần thích nghi, cho ra những trái cam mang hương vị riêng và trở thành đặc sản gắn liền với vùng đất này.
Điểm dễ nhận biết của cam Xã Đoài là lớp vỏ mỏng, mịn, khá đều màu và khi chín chuyển sang sắc vàng óng bắt mắt. Trên vỏ có nhiều túi tinh dầu nhỏ, chỉ cần dùng tay bóc nhẹ là hương thơm dịu dàng lập tức lan tỏa. Mùi thơm của cam không quá nồng nhưng bám khá lâu, tạo cảm giác rất đặc trưng mà nhiều người cho rằng khó tìm thấy ở những giống cam khác.
Bổ đôi quả cam, phần ruột bên trong có màu vàng óng, các múi căng mọng nước. Tép cam mềm, mọng nhưng không bị nhão, nổi bật với vị ngọt thanh và gần như không có vị chua gắt. Nước cam nhiều, vị dịu nhẹ, ăn xong vẫn còn dư vị ngọt nơi cổ họng. Chính sự hài hòa giữa hương thơm của vỏ và vị ngọt thanh của múi cam khiến loại quả này từng được xem là thức quà dành cho tầng lớp quyền quý.
Một điều khiến cam Xã Đoài càng được săn tìm là câu chuyện về vùng đất trồng. Giống cam đã được nhân giống và đưa tới nhiều nơi, song người dân địa phương cho rằng cam trồng tại vùng Xã Đoài mới giữ được hương vị đặc trưng nhất. Sự khác biệt về đất đai, khí hậu và điều kiện canh tác được xem là yếu tố góp phần tạo nên chất lượng riêng của đặc sản này.
Cam Xã Đoài thường vào vụ thu hoạch từ khoảng tháng 11 đến tháng 12, cũng là thời điểm nhu cầu mua cam làm quà biếu tăng cao. Những quả đạt chuẩn thường được lựa chọn kỹ về màu sắc, kích thước, độ đồng đều và chất lượng bên trong. Vì sản lượng không quá lớn, vào thời điểm cuối vụ hoặc gần Tết, người mua thường phải đặt trước mới có thể sở hữu những quả cam đẹp.
Giá cam Xã Đoài cũng thuộc nhóm cao so với mặt bằng chung. Tại các nhà vườn, cam có thể được bán khoảng 70.000-80.000 đồng/quả; những quả đẹp, chất lượng cao hoặc vào thời điểm khan hàng có thể đạt 100.000 đồng/quả. Nếu tính theo kg, loại cam này có giá khoảng 250.000-350.000 đồng/kg. Với mức giá này, cam Xã Đoài thường được mua để thưởng thức, biếu tặng hoặc làm quà cho người thân thay vì sử dụng hằng ngày như các loại cam phổ thông.
Không chỉ bán quả, một số nhà vườn còn bán cây giống được nhân bằng phương pháp chiết cành. Những cành khỏe từ cây mẹ được chọn để tạo bầu, sau đó chăm sóc đến khi đủ điều kiện đem trồng. Mỗi bầu cam chiết có thể có giá khoảng 200.000-500.000 đồng tùy cây và kích thước.
Việc trồng cam Xã Đoài cũng đòi hỏi người làm vườn phải chăm sóc tỉ mỉ. Cây thường bắt đầu cho quả từ năm thứ hai. Sau thu hoạch, người trồng chú trọng bổ sung dinh dưỡng, ưu tiên phân hữu cơ và làm cỏ thủ công nhằm hạn chế ảnh hưởng đến bộ rễ. Khi cây mang quả, từng trái được chăm sóc, bảo vệ khỏi côn trùng, chuột và sâu bệnh. Những quả bị ong, bướm châm chích hoặc có hình thức kém đẹp thường được loại bỏ để đảm bảo chất lượng sản phẩm bán ra.
Tuổi thọ trung bình của một cây cam Xã Đoài khoảng 20-25 năm. Nếu được chăm sóc tốt, cây có thể tiếp tục cho thu hoạch trong thời gian dài hơn. Những cây sinh trưởng yếu, cành nhanh xuống sức hoặc có nguy cơ phát sinh bệnh thường được cắt bỏ hoặc trồng thay thế nhằm hạn chế mầm bệnh lây lan trong vườn.
