Trái xay nhung còn gọi là trái nhung, thường xuất hiện trong các khu rừng ở một số tỉnh miền Trung và Tây Nguyên. Mùa quả thường bắt đầu từ khoảng giữa tháng 7 và kéo dài đến đầu tháng 9 dương lịch. Khi vào mùa, những chùm quả sai trĩu trên các cành cây, người dân địa phương lại vào rừng thu hái mang về bán. Do phụ thuộc nhiều vào nguồn quả tự nhiên nên thời gian xuất hiện trên thị trường không kéo dài, khiến loại đặc sản này càng được thực khách chú ý.
Quả xay nhung có kích thước khá nhỏ, thường chỉ khoảng 2cm, dáng bầu dục hơi dẹt. Điểm khiến loại quả này dễ nhận biết là lớp vỏ khi còn trên cây có màu sẫm, bề mặt mịn như phủ một lớp nhung. Khi chín và được thu hái, màu vỏ chuyển dần sang vàng nâu hoặc vàng mơ. Bên trong là phần thịt quả màu vàng đậm, mềm và mọng nước.
Hương vị chính là yếu tố khiến xay nhung được nhiều người nhớ đến. Khi ăn miếng đầu tiên, phần thịt quả cho vị chua thanh, không quá gắt. Nhai kỹ hơn, vị ngọt bắt đầu rõ dần và để lại hậu vị dịu ở đầu lưỡi. Sự chuyển vị từ chua sang ngọt khiến quả không bị đơn điệu, càng ăn càng dễ cuốn. Với những người từng thưởng thức các loại quả rừng, xay nhung có nét riêng bởi vị chua tự nhiên kết hợp với độ mềm mọng của phần thịt.
Quả tươi có thể ăn trực tiếp sau khi rửa sạch. Tuy nhiên, cách ăn được nhiều người yêu thích hơn là trộn xay nhung với đường, muối và ớt. Vị chua của quả kết hợp cùng chút ngọt, mặn và cay tạo thành món ăn vặt vừa miệng, đặc biệt thích hợp với những người thích các loại trái cây có vị đậm đà. Người dân địa phương cũng có thể rim quả với đường để làm món nhung ngào đường, hoặc chế biến thành mứt, nước uống và một số sản phẩm khác.
Khi được trộn muối ớt, lớp thịt quả mềm nhanh chóng thấm gia vị. Vị chua ban đầu được cân bằng bởi vị ngọt của đường, sau đó là chút cay nồng của ớt và vị mặn nhẹ của muối. Chính kiểu chế biến đơn giản này giúp xay nhung từ một loại quả rừng ít người biết đến trở thành món đặc sản được nhiều khách thành phố tìm mua.
Sức hút của xay nhung còn đến từ câu chuyện về hành trình thu hái. Khác với những loại trái cây được trồng trong vườn và có thể thu hoạch theo quy trình ổn định, xay nhung từ nguồn rừng tự nhiên phụ thuộc khá nhiều vào mùa quả. Người dân phải đi vào những khu vực rừng, tìm cây có quả chín rồi thu hái mang về. Vì cây có thể cao, việc lấy quả đôi khi cần dùng sào hoặc trèo lên cành, khiến công việc thu hoạch mất nhiều thời gian và công sức.
Chính sự khan hiếm theo mùa khiến giá xay nhung có sự biến động. Trước đây, khi loại quả này còn khá hiếm trên thị trường, có thời điểm giá quả tươi lên tới khoảng 400.000 đồng/kg. Hiện nay, khi nhiều người biết đến hơn và nguồn cung tăng vào chính vụ, giá thường ở mức khoảng 80.000-100.000 đồng/kg, tùy thời điểm, độ chín và chất lượng. Trong khi đó, các sản phẩm đã qua chế biến như nhung ngào đường, trộn muối ớt hoặc tẩm mật ong có thể được bán với giá cao hơn, khoảng 200.000-250.000 đồng/kg.
Cây xay nhung là loài cây thân gỗ sinh trưởng trong môi trường rừng tự nhiên, có thể phát triển thành cây lớn. Do đặc tính sinh trưởng chậm và thời gian cho quả kéo dài, việc trồng cây để khai thác quả cần nhiều thời gian hơn so với các loại cây ăn quả ngắn ngày. Những năm gần đây, một số hộ dân bắt đầu giữ giống, ươm cây con và đưa cây về trồng quanh vườn hoặc trên đất đồi. Cây không đòi hỏi chăm sóc quá cầu kỳ nếu phù hợp với điều kiện đất đai, khí hậu, nhưng để có nguồn quả ổn định vẫn cần thời gian dài chăm sóc.
