Ở An Giang, đặc biệt tại khu vực Bảy Núi, những hàng cây thốt nốt cao vút đã trở thành hình ảnh quen thuộc gắn với cảnh quan và đời sống người dân.
Thốt nốt thuộc họ Cau, là loại cây lâu năm, thích hợp với khí hậu nhiệt đới nóng ẩm. Cây ưa nắng, chịu hạn khá tốt và có sức sống bền bỉ. Thân cây thẳng, cao khoảng 20-30m, phía trên là những tàu lá lớn xòe rộng như chiếc quạt. Quả mọc thành từng chùm trên ngọn, khi còn non có màu xanh, đến lúc già vỏ chuyển tím sẫm hoặc nâu đen, dày và rất cứng.
Nhìn bên ngoài, quả thốt nốt không quá bắt mắt bởi lớp vỏ dày, cứng. Muốn lấy phần cơm bên trong, người bán thường phải dùng dao bổ mạnh. Sau khi tách vỏ, những múi cơm màu trắng đục, mọng nước hiện ra. Mỗi quả thường có vài múi, phần cơm mềm, hơi dẻo và có độ giòn nhẹ. Đây cũng chính là phần được nhiều người yêu thích nhất.
Cơm thốt nốt có vị ngọt thanh, không quá gắt, kèm hương thơm dịu rất riêng. Khi ăn lạnh, phần cơm càng trở nên hấp dẫn bởi cảm giác mát, mọng nước và dễ ăn. Cắn một miếng có thể cảm nhận được độ giòn nhẹ bên ngoài, sau đó là phần cơm mềm dẻo, ngọt dịu tan dần trong miệng. Với nhiều người, hương thơm của thốt nốt có nét phảng phất giống mít chín nhưng nhẹ và thanh hơn.
Cách ăn phổ biến nhất là tách lấy phần cơm rồi dùng trực tiếp. Người dân địa phương thường ướp lạnh hoặc cho thốt nốt vào đá trước khi thưởng thức. Từ những múi cơm này cũng có thể chế biến thành nhiều món ăn hấp dẫn như chè thốt nốt, nước giải khát, thốt nốt kết hợp với sữa hoặc nước cốt dừa. Vị ngọt thanh của quả khi hòa cùng vị béo của nước cốt dừa tạo nên món ăn mát lạnh, rất thích hợp trong những ngày hè.
Một sản phẩm nổi tiếng khác từ cây thốt nốt là đường thốt nốt. Không chỉ cho quả, cây còn được khai thác nước từ những buồng hoa. Để lấy nước, người dân phải trèo lên những thân cây cao hàng chục mét, cắt cuống hoa rồi đặt dụng cụ hứng bên dưới. Công việc này đòi hỏi kinh nghiệm và sự khéo léo bởi chỉ một sơ suất nhỏ khi làm việc trên ngọn cây cũng có thể gây nguy hiểm.
Nước thốt nốt sau khi thu hoạch có thể dùng để uống hoặc đem nấu thành đường. Đường thốt nốt có màu vàng nâu, vị ngọt dịu và hương thơm đặc trưng. Đây là nguyên liệu quen thuộc trong nhiều món bánh, chè của miền Tây. Bánh bò thốt nốt cũng được nhiều người biết đến với màu vàng nâu đẹp mắt, phần bánh mềm xốp, thơm mùi đường thốt nốt và có vị ngọt béo khi ăn cùng nước cốt dừa.
Để có những chùm quả như vậy, người trồng phải chờ một thời gian khá dài. Thốt nốt thường mất khoảng 18-20 năm mới bắt đầu cho hoa, kết trái. Cây có tuổi thọ cao, sau khi trưởng thành có thể tiếp tục cho sản vật trong nhiều năm. Đây là loại cây phù hợp với điều kiện khí hậu nắng nóng của An Giang, đặc biệt là vùng Bảy Núi. Tuy nhiên, do cây cao nên việc thu hái quả và lấy nước đều khá vất vả, đòi hỏi người làm nghề phải có kinh nghiệm.
Vào mùa thu hoạch, du khách đi qua các tuyến đường ở An Giang dễ bắt gặp những sạp nhỏ bán thốt nốt tươi. Quả có thể được bán nguyên trái hoặc bổ sẵn, lấy phần cơm đóng hộp và bảo quản lạnh. Nhiều du khách thích mua một hộp thốt nốt mát lạnh để thưởng thức ngay trên đường khám phá vùng Bảy Núi, đồng thời mua thêm đường thốt nốt, bánh bò hoặc các sản phẩm chế biến từ thốt nốt về làm quà.
Trên thị trường, cơm thốt nốt tươi có giá khoảng 100.000-120.000 đồng/kg tùy thời điểm, chất lượng và cách đóng gói. Ngoài loại tươi, thốt nốt rim cũng được bán rộng rãi, phù hợp với những người thích các món ăn vặt có vị ngọt đậm hơn. Nhờ hương vị thanh mát, phần cơm mềm dẻo và cách thưởng thức đa dạng, quả thốt nốt từ một sản vật dân dã đã trở thành món đặc sản được nhiều người tìm mua mỗi khi hè về.
Không chỉ mang lại nguồn thu từ quả, nước và đường, cây thốt nốt còn góp phần tạo nên nét đặc trưng của cảnh quan An Giang. Những thân cây cao vút giữa đồng ruộng, làng quê và núi đá đã trở thành hình ảnh khó nhầm lẫn của vùng Bảy Núi. Với du khách, thưởng thức một múi thốt nốt tươi, mát lạnh giữa miền Tây nắng gió không chỉ là ăn một loại quả mà còn là trải nghiệm hương vị gắn liền với vùng đất này.
