Những ngày cuối hè, vùng núi Nà Phặc, Thái Nguyên lại bước vào mùa đào tiên Pác Ả chín rộ. Trên những triền đồi men theo dãy núi Pác Ả, từng quả đào căng tròn, vỏ sáng màu nổi bật giữa tán lá xanh.
Không chỉ mang vẻ ngoài bắt mắt, giống đào bản địa này còn được yêu thích bởi phần thịt giòn, mọng nước, vị ngọt thanh và mùi thơm dịu dàng đặc trưng của vùng cao. Từ những gốc đào từng được trồng rải rác quanh nhà, ngày nay đào tiên Pác Ả đang dần trở thành một trong những thức quả đặc sản, mang lại nguồn thu đáng kể cho người dân địa phương.
Đào tiên Pác Ả là giống đào bản địa được gìn giữ và phát triển từ nhiều năm nay tại khu vực Bản Mạch, xã Nà Phặc. Pác Ả cũng là tên một dãy núi cao của địa phương, nơi những vườn đào được trồng chủ yếu men theo các sườn núi và triền đồi. Cùng với thổ nhưỡng vùng núi, điều kiện tự nhiên nơi đây được cho là rất phù hợp với sự sinh trưởng của cây đào, góp phần tạo nên hương vị riêng biệt cho thứ quả bản địa.
Điểm gây ấn tượng đầu tiên của đào tiên Pác Ả là kích thước quả khá lớn, hình dáng đầy đặn và lớp vỏ sáng đẹp. Khi đến độ chín, quả tỏa ra mùi thơm nhẹ nhàng. Bổ đôi quả đào, phần thịt bên trong có độ mọng, khi ăn mang cảm giác giòn ngon. Vị đào không ngọt gắt mà thanh dịu, dễ ăn, càng nhai càng cảm nhận rõ hương thơm đặc trưng.
Chính sự hòa quyện giữa độ giòn, vị ngọt thanh và mùi thơm tự nhiên đã làm nên sức hấp dẫn của đào tiên Pác Ả. Đây không phải kiểu quả có vị đậm gắt ngay từ miếng đầu tiên mà mang đến cảm giác nhẹ nhàng, thanh mát. Những quả được thu hái đúng độ chín thường có chất lượng ngon nhất, giữ được phần thịt giòn cùng hương vị tự nhiên vốn có.
Mỗi khi vào vụ, người dân bắt đầu thu hái, lựa chọn và phân loại những quả đạt yêu cầu trước khi đưa ra thị trường. Mùa quả không chỉ mang lại không khí nhộn nhịp cho các khu vườn mà còn là thời điểm người dân mong chờ sau nhiều tháng chăm sóc.
Theo người trồng đào lâu năm, đây là loại cây khá phụ thuộc vào điều kiện thời tiết. Khả năng ra hoa, đậu quả và năng suất của cây có thể bị ảnh hưởng nếu thời tiết không thuận lợi. Đặc biệt, những đợt mưa kéo dài vào thời điểm cây ra hoa có thể làm giảm tỷ lệ đậu quả. Vì vậy, để có một vụ đào đạt chất lượng, người trồng phải theo dõi cây thường xuyên và tích lũy kinh nghiệm qua từng năm.
Đào tiên Pác Ả thường được trồng trên những khu đất đồi có khả năng thoát nước tốt. Cây ưa điều kiện khí hậu mát và cần được chăm sóc phù hợp theo từng giai đoạn sinh trưởng. Trước khi trồng, đất cần được làm sạch và cải tạo. Người dân thường ưu tiên sử dụng phân chuồng hoai mục kết hợp với phân hữu cơ để tăng độ màu mỡ và cung cấp dinh dưỡng cho cây.
Một trong những yếu tố quan trọng quyết định hương vị của đào là thời điểm thu hoạch. Quả không nên hái quá sớm bởi khi chưa đạt độ chín thích hợp, hương thơm và vị ngọt chưa được phát triển đầy đủ. Những quả được lựa chọn khi vừa độ chín thường có chất lượng tốt hơn, phần thịt giữ được độ giòn, mọng và vị ngọt thanh tự nhiên.
Trước đây, đào tiên Pác Ả chủ yếu được người dân trồng xen hoặc trồng rải rác quanh nhà. Khi đến vụ, quả được mang ra chợ phiên hoặc bán cho thương lái địa phương. Tuy nhiên, nhận thấy giống đào này có chất lượng tốt và phù hợp với điều kiện tự nhiên, người dân đã từng bước mở rộng diện tích trồng. Nhiều diện tích đất đồi trước đây trồng các loại cây khác nay được chuyển sang phát triển đào, hình thành những vùng cây ăn quả tập trung.
Việc liên kết sản xuất cũng góp phần giúp người trồng có điều kiện trao đổi kinh nghiệm và thống nhất quy trình chăm sóc. Từ khâu chọn giống, bón phân, cắt tỉa đến thu hoạch đều ngày càng được chú trọng hơn. Nhờ đó, chất lượng quả từng bước được duy trì ổn định, đồng thời giữ gìn được những đặc điểm riêng của giống đào bản địa.
Hiện nay, đào tiên Pác Ả được bán với giá khoảng 75.000 đồng/kg. Với mức giá này, loại quả vùng cao trở thành mặt hàng được nhiều người tìm mua mỗi khi vào mùa. Không chỉ đơn thuần là một loại trái cây để thưởng thức, đào tiên Pác Ả còn hấp dẫn bởi câu chuyện về giống cây bản địa được gìn giữ trên những triền núi và quá trình chăm sóc công phu của người dân.
