Cây hải châu có tên khoa học là Scopolia nana, thuộc họ Flacourtiaceae, xuất xứ từ khu vực có khí hậu khô nóng. Hải châu là loại cây thân thảo nhỏ, quý hiếm, ưa sống ở trên các vách núi với điều kiện thổ nhưỡng nghèo nàn, khí hậu khô hạn kéo dài, độ ẩm thấp. Vì thế, cây phát triển khá chậm, để đạt được kích cỡ lớn phải mất cả hàng chục năm. Tại Việt Nam, cây hải châu thường sinh trưởng tốt ở những vách núi các tỉnh miền Trung.
Hải châu là giống cây thích nghi với điều kiện sống khắc nghiệt
Thân cây có độ sần, lớp vỏ cây xù xì, không quá thô cứng nên có thể uốn, tạo kiểu bonsai đẹp mắt. Lá của cây phát triển thành nhiều kích cỡ khác nhau có lá lớn, lá nhỏ, lá vừa, lá có gai hoặc không có ga. Nhìn chung, lá cây có độ mọng nước cao, dài từ 5 - 8cm, rộng từ 2 - 4cm.
Cây hải châu sống ở những vùng có nhiệt độ cao dễ ra hoa, đậu trái hơn so với khu vực lạnh giá. Hoa hải châu có màu trắng tinh khôi như những bông tuyết, mùi thơm nhẹ đặc trưng. Trong khi đó, quả của cây có màu đỏ y như những viên đá ruby. Hải châu được các dân chơi cây kiểng đặt cho cái tên hoa mỹ là “Hòn Ngọc Viễn Đông”, nhờ vẻ đẹp kiêu sa của nó.
Hoa hải châu mang vẻ đẹp lạ
Quá trình thích nghi lâu dài đã hình thành nên bộ thân chắc khỏe, rễ bám sâu, khả năng chịu đựng cao. Những đặc điểm ấy, khi đưa vào bonsai, không chỉ mang giá trị tạo hình mà còn gợi liên tưởng đến sự bền bỉ và vững vàng - những yếu tố quan trọng trong quan niệm phong thủy Á Đông.
Điểm nhấn nổi bật của hải châu nằm ở chu kỳ ra hoa, kết quả. Vào mùa hè, cây nở những chùm hoa trắng nhỏ, hương thơm nhẹ nhàng. Sau đó, quả dần chuyển từ xanh sang vàng rồi đỏ rực, tạo nên sắc màu nổi bật trên nền thân gỗ trầm mặc. Hình ảnh những chùm quả đỏ sum suê thường được liên tưởng đến sự đủ đầy, viên mãn và dòng chảy tài lộc không ngừng.
Hải châu ra quả càng thêm lung linh
Trong phong thủy, sắc đỏ mang ý nghĩa đặc biệt - tượng trưng cho may mắn, năng lượng tích cực và khả năng xua tan những điều không thuận. Khi xuất hiện trên một cây bonsai có dáng thế vững chãi như hải châu, yếu tố này càng được nhân lên, tạo nên cảm giác cân bằng giữa “khí” và “sắc” trong không gian sống.
Không chỉ vậy, thân cây với dáng vặn xoắn tự nhiên, rễ bám chắc vào giá thể còn gợi hình ảnh của sự kiên định, khả năng vượt qua nghịch cảnh. Với nhiều người, việc đặt một chậu hải châu trong nhà hay nơi làm việc không đơn thuần là trang trí, mà còn như một lời nhắc về nội lực và sự bền bỉ trước biến động.
Giống như nhiều cây cảnh nghệ thuật khác, giá trị của một cây bonsai hải châu phụ thuộc vào thế dáng, tuổi đời, độ hiếm và bàn tay tạo tác. Các dáng bonsai hải châu phổ biến gồm: dáng trực quân tử, dáng nghiêng, dáng hoành, dáng huyền... Trên thị trường hiện nay, cây hải châu bonsai có giá từ vài triệu đến hàng trăm triệu đồng, thậm chí cả tỷ đồng. Những cây lâu năm, hoa trái sum suê, dáng độc lạ được các nhà sưu tầm săn đón.
Hải châu bonsai có nhiều dáng thế đẹp
Có gốc hải châu cổ thụ bề thế với giá trị lớn
Điển hình là cây hải châu của một nghệ nhân sinh vật cảnh ở Hà Nội, từng được giới chuyên môn đánh giá là “gốc hải châu lớn nhất Việt Nam”. Cây hội tụ đủ các yếu tố của một cây bonsai đương đại, gồm: Phô thân - khoe lá - lộ căn - cổ linh - tinh tú - kĩ dăm - mịn tàn.
Theo đó, cây hải châu cao khoảng 2m, đường kính gốc lên đến 20cm. Dáng trực quân tử nhưng lại có độ mềm mại từ những tay cành. Toàn bộ từ bệ rễ đến ngọn hầu như không có sự tác động của con người. Cây gần như nguyên bản, chỉ có hai điểm tác động của con người đó là cổ ngọn và một cành phóng thẳng lên.
Chủ nhân của tác phẩm không đưa ra giá để bán vì sở hữu một tác phẩm quý là mong nước cả một đời chơi cây của nghệ nhân. Tuy nhiên, ông cho biết, một tác phẩm quý, độc đáo như thế này có giá không dưới 1 tỷ đồng. Có rất nhiều nhà vườn, rất nhiều nghệ nhân chơi dòng cây hải châu nhưng hiện tại tác phẩm hải châu này là lớn nhất, độc đáo nhất.
Gốc hải châu cổ thụ từng được định giá tiền tỷ
Giới cây cảnh nhận định, hải châu không phải là loài cây “dễ tính”. Cây ưa ánh sáng, cần môi trường thông thoáng và đặc biệt không thích đất bí. Việc lựa chọn giá thể thoát nước tốt là yếu tố quan trọng để duy trì sức khỏe cho cây. Bên cạnh đó, chế độ tưới vừa phải, kết hợp cắt tỉa hợp lý sẽ giúp cây giữ được form dáng ổn định và phát triển hài hòa.
Với những người mới tiếp cận, việc lựa chọn cây đã được thuần trong chậu sẽ giúp quá trình chăm sóc thuận lợi hơn. Khi cây ổn định, việc nuôi dưỡng và tạo dáng dần trở thành một hành trình chậm rãi, nơi người chơi có thể cảm nhận rõ sự thay đổi của cây theo thời gian.
Cây tượng trưng cho sức sống bền bỉ
Từ một loài cây hoang dại, hải châu bước vào thế giới bonsai không chỉ bằng hình dáng độc đáo mà còn bởi những tầng ý nghĩa mà nó mang theo. Trong một không gian sống đề cao sự cân bằng và hài hòa, sự hiện diện của một chậu hải châu với hoa trắng, quả đỏ và thân thế vững chãi như một điểm nhấn vừa thẩm mỹ, vừa gợi mở những giá trị tinh thần sâu sắc.
