Những ngày đầu thu là thời điểm chanh đào rừng vào mùa, nổi bật với lớp vỏ đỏ hồng, mùi thơm nồng và vị chua dịu đặc trưng. Loại quả này chỉ xuất hiện trong khoảng 1-2 tháng mỗi năm nên khi vào vụ thường được nhiều người tìm mua. Trên chợ mạng, chanh đào rừng Sơn La được bán với giá khoảng 60.000-75.000 đồng/kg.
Chanh đào rừng có vẻ ngoài khá khác biệt so với những loại chanh quen thuộc. Quả có lớp vỏ xù xì, khi chín chuyển sang màu đỏ hồng đẹp mắt. Bổ đôi, phần ruột bên trong cũng có màu hồng, mọng nước và nhiều hạt. Điểm hấp dẫn nhất của loại quả này là mùi thơm. Hương tinh dầu nồng, thơm rõ ngay từ lớp vỏ, trong khi phần thịt có vị chua nhưng không quá gắt, xen chút thanh dịu. Khi pha cùng đường hoặc mật ong, chanh tạo thành thức uống có mùi thơm rất riêng.
Chanh đào rừng phổ biến ở một số tỉnh miền núi phía Bắc như Sơn La, Phú Thọ, Lạng Sơn... Điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng vùng cao được cho là góp phần tạo nên đặc điểm riêng của quả, giúp chanh mọng nước và có mùi thơm đậm. Khác với chanh thường có thể thu hoạch quanh năm, chanh đào rừng chỉ có một mùa ngắn, thường bắt đầu từ khoảng tháng 8 âm lịch và kéo dài đến tháng 10 âm lịch.
Một kg chanh đào rừng thường có khoảng 12-20 quả, tùy kích thước. Những quả chín đều, màu đỏ hồng đẹp, còn tươi thường được khách hàng lựa chọn để ăn hoặc ngâm dùng dần.
Trước đây, chanh đào rừng chủ yếu mọc tự nhiên ở những khu vực núi cao. Đến mùa, người dân vào rừng hái quả mang về ăn, làm gia vị hoặc ngâm dùng trong gia đình. Khi nhu cầu của khách thành phố tăng lên, loại quả này dần được chú ý và trở thành một mặt hàng đặc sản được tìm mua nhiều hơn.
Những năm gần đây, thay vì chỉ khai thác nguồn quả mọc tự nhiên, nhiều hộ dân đã đưa cây chanh đào rừng về trồng trên các khu đồi cao. Cây vốn có sức sống tốt, thích nghi với điều kiện tự nhiên vùng núi và không cần chăm sóc quá cầu kỳ vẫn có thể phát triển, cho quả sai vào mùa. Việc trồng trên đồi giúp người dân chủ động hơn về nguồn hàng, đồng thời tạo thêm thu nhập từ một loại cây bản địa.
Chanh đào rừng được sử dụng theo nhiều cách, trong đó phổ biến nhất là ngâm đường phèn hoặc mật ong. Quả sau khi rửa sạch, để thật ráo nước rồi thái lát hoặc để nguyên quả, sau đó ngâm cùng đường phèn, mật ong. Theo kinh nghiệm dân gian, chanh đào ngâm thường được dùng khi ho, ngứa họng. Vỏ và hạt cũng thường được giữ lại bởi phần vỏ chứa tinh dầu, tạo mùi thơm đặc trưng cho hũ chanh ngâm.
Nếu mua chanh để ngâm, người có kinh nghiệm thường chọn những quả kích thước vừa phải, vỏ tương đối dày, tươi và không bị dập. Không nhất thiết phải chọn quả quá to bởi phần vỏ và hạt thường được chú trọng khi ngâm theo cách truyền thống. Những quả to, mọng nước có thể dùng để pha nước giải khát. Chỉ cần thái vài lát chanh, thêm đường hoặc mật ong rồi pha với nước lọc là có một thức uống chua ngọt, thơm nồng.
Ngoài ra, chanh đào rừng còn được dùng làm nước chấm, ngâm măng ớt hoặc tạo vị chua cho một số món ăn. Vị chua rõ cùng hương tinh dầu giúp món ăn có thêm mùi thơm đặc trưng. Một số gia đình cũng tận dụng vỏ và lá chanh để tạo mùi thơm cho các nồi nước xông theo kinh nghiệm dân gian.
Do vỏ khá mỏng và quả nhiều nước, chanh đào rừng tương đối khó vận chuyển, bảo quản lâu. Sau khi mua, người dùng thường nên sơ chế và sử dụng sớm, nhất là khi mua với mục đích ngâm.
