Quả na là loại trái cây đứng thứ hai trong danh sách "các loại thực phẩm bổ dưỡng trên thế giới" của BBC, với điểm dinh dưỡng là 96/100.
Những ngày hè, các triền núi đá ở Đồng Bành, Lạng Sơn phủ đầy những vườn na xanh mướt. Từ vùng đất có địa hình dốc, nhiều đá, cây na cho những quả to, múi dày, vị ngọt đậm và hương thơm đặc trưng. Trong đó, na dai và na bở là hai dòng được nhiều người tìm mua, có loại na bở VIP chỉ khoảng 2 quả/kg, giá lên tới 200.000 đồng/kg.
Na núi đá Đồng Bành là đặc sản gắn với vùng trồng na nổi tiếng của Lạng Sơn. Cây được trồng trên những sườn núi cao, địa hình không bằng phẳng nên việc chăm sóc, thu hái đều đòi hỏi nhiều công sức. Những vườn na nằm xen giữa các triền đá tạo nên cảnh quan khá đặc biệt, nhất là vào thời điểm cây sai quả.
Điểm khiến na Đồng Bành được nhiều người ưa chuộng là chất lượng quả. Na thường có hình dáng tròn, mắt nở đều, vỏ xanh sáng. Khi quả bắt đầu chín, các mắt na chuyển màu và hé nhẹ, tỏa mùi thơm đặc trưng.
Na dai có phần thịt trắng, múi dày, ít hạt, khi ăn có độ chắc và dẻo. Vị ngọt đậm nhưng không gắt, càng nhai càng cảm nhận rõ mùi thơm của quả. Na thường được hái khi đã già nhưng chưa chín hẳn để thuận tiện vận chuyển. Sau vài ngày để ở nhiệt độ thường, quả chín dần, thịt mềm hơn nhưng vẫn giữ được độ dẻo đặc trưng.
Trong khi đó, na bở phù hợp với những người thích ăn quả chín mềm. Khi đạt độ chín, phần thịt trắng ngà trở nên mềm, tơi, mọng và có thể dễ dàng tách thành từng múi. Vị ngọt đậm cùng hương thơm rõ khiến loại na này thường được chọn mua để thưởng thức tại nhà hoặc làm quà.
Đáng chú ý, na bở còn có những quả thuộc phân khúc VIP. Những quả chỉ khoảng 2 quả/kg, tương đương mỗi quả nặng khoảng 500 g, có thể được bán với giá tới 200.000 đồng/kg. Quả càng lớn, hình thức đẹp, mắt đều và chín ngon càng được người mua săn tìm.
Mùa na ở vùng Đồng Bành thường kéo dài trong nhiều tháng, tùy điều kiện thời tiết từng năm. Khi vào vụ, na từ các vườn trên núi được thu hái, phân loại theo kích cỡ rồi đưa xuống khu vực tập kết để vận chuyển đến các tỉnh, thành phía Bắc, trong đó có Hà Nội.
Để có những quả na lớn, đẹp, người dân phải bỏ không ít công sức. Cây na có thể được trồng trên những khu đất dốc, đất đá, nơi việc đi lại và vận chuyển vật tư khó khăn. Người trồng phải leo lên từng khu vườn để làm cỏ, bón phân, tỉa cành và theo dõi quá trình phát triển của quả.
Cây na thường mất khoảng 3 năm sau khi trồng mới bắt đầu cho thu hoạch. Trong quá trình chăm sóc, thụ phấn bổ sung bằng tay là công đoạn quan trọng, giúp tăng khả năng đậu quả và tạo ra những quả có hình dáng, kích thước đồng đều hơn. Khi quả phát triển, người trồng tiếp tục theo dõi, chăm sóc để hạn chế sâu bệnh và bảo đảm chất lượng.
Địa hình núi đá cũng tạo nên nét đặc biệt trong khâu thu hoạch. Ở những khu vực có độ dốc lớn, người dân phải di chuyển bằng đường núi, mang từng sọt na xuống điểm tập kết. Một số nơi sử dụng ròng rọc để đưa các sọt quả từ trên cao xuống, sau đó mới vận chuyển bằng xe.
Không chỉ là sản phẩm nông nghiệp, những vườn na trên núi đá còn trở thành điểm được du khách chú ý mỗi khi vào mùa. Đến Đồng Bành vào thời điểm na chín, du khách có thể tận mắt nhìn những cây na sai quả trên các triền núi, tìm hiểu cách người dân chăm sóc, thu hái và thưởng thức quả ngay tại vùng trồng.
Với những người thích trải nghiệm đặc sản địa phương, việc ghé vườn, chọn những quả na vừa chín tới và thưởng thức tại chỗ cũng là một cách khám phá hương vị Lạng Sơn. Những quả na được hái ngay tại vườn thường có mùi thơm rõ, thịt mọng và vị ngọt đậm.
