Từng là thứ quả dân dã chín vàng, rụng đầy bờ rào, mé ao ở miền Tây, bình bát nay lại được nhiều người thành phố tìm mua vì hương vị vừa chua nhẹ, ngọt thanh vừa thơm nức. Cách ăn giản dị như dầm với đường, thêm đá cũng đủ tạo nên món quà quê lạ miệng, khiến nhiều du khách thích thú khi có dịp thưởng thức.
Bình bát là loại quả quen thuộc với người dân nhiều tỉnh thành miền Tây như Cà Mau, Cần Thơ, Vĩnh Long… Cây thường mọc ở những nơi ẩm thấp, ven ao, mương, bờ ruộng. Với nhiều thế hệ người dân quê, nhất là những người thuộc thế hệ 8X, 9X, hình ảnh những cây bình bát trĩu quả bên bờ ao từng là một phần của ký ức tuổi thơ.
Quả bình bát có hình dáng khá giống mãng cầu xiêm nhưng kích thước thường nhỏ hơn và đặc biệt phần vỏ trơn nhẵn, không có gai. Khi còn non, quả mang màu xanh nhạt, càng già màu xanh càng đậm rồi chuyển dần sang vàng khi chín.
Điểm khiến bình bát trở nên đặc biệt nhất chính là mùi thơm. Quả chín có hương thơm nồng, ngọt dịu và rất dễ nhận biết. Chỉ cần đứng cách cây một đoạn, người ta đôi khi đã có thể cảm nhận được mùi thơm đặc trưng của những trái bình bát đang chín.
Bình bát thường vào mùa từ khoảng tháng 4 đến tháng 8, đặc biệt sau những cơn mưa mùa hè là thời điểm quả chín rộ. Khi ấy, những trái bình bát vàng ươm nổi bật trên tán lá xanh, nhiều quả tự chín rồi rụng xuống quanh gốc.
Trước đây, bình bát gần như không được xem là một loại nông sản có giá trị. Cây mọc tự nhiên, không cần chăm sóc nhiều, đến mùa cứ sai quả rồi chín rụng. Có những gia đình chẳng cần hái bán mà chỉ để trẻ con trong xóm hái ăn chơi. Vì giá trị kinh tế thấp, nhiều cây bình bát sau đó bị chặt bỏ để dành đất trồng những loại cây khác.
Thế nhưng vài năm gần đây, thứ quả từng bị xem là "của quê" này lại bất ngờ xuất hiện trên các chợ mạng và được người thành phố tò mò tìm mua. Với những người chưa từng biết đến bình bát, hình dáng lạ mắt, mùi thơm đặc trưng và vị chua ngọt khác biệt chính là những yếu tố tạo nên sức hút.
Khi quả chín, phần thịt bên trong chuyển sang màu vàng, chia thành từng múi nhỏ tương tự như quả na. Tuy nhiên, thay vì vị ngọt đậm, bình bát có vị ngọt thanh pha chút chua nhẹ, ăn khá mát miệng. Phần thịt mềm, mọng, có hương thơm riêng nên càng ăn càng cảm nhận rõ nét dân dã của loại quả miền sông nước.
Cách ăn bình bát cũng rất đơn giản. Quả chín chỉ cần rửa sạch, bóc hoặc tách phần vỏ rồi lấy thịt ăn trực tiếp, bỏ hạt. Với nhiều người miền Tây, cách ăn được yêu thích hơn cả là dầm bình bát với đường và đá.
Phần thịt bình bát sau khi tách hạt được cho vào ly, thêm một lượng đường vừa phải rồi dầm nhẹ. Khi đường tan quyện vào phần thịt vàng mềm, thêm vài viên đá lạnh là có ngay món giải nhiệt dân dã cho những ngày nắng nóng. Vị chua thanh, ngọt nhẹ hòa cùng cái lạnh của đá tạo cảm giác sảng khoái, đặc biệt phù hợp với tiết trời oi bức của miền Tây.
Ngoài ăn tươi hay dầm đường đá, thịt bình bát còn được tận dụng để làm những món biến tấu như kem lạnh. Phần thịt sau khi bỏ hạt được xay hoặc chế biến cùng các nguyên liệu khác, tạo thành món tráng miệng có mùi thơm và vị chua ngọt khá lạ.
Hiện bình bát có thể được tìm thấy tại một số khu chợ quê, chợ nổi miền Tây và trên các kênh bán hàng trực tuyến. Giá bán có thời điểm khoảng 60.000-99.000 đồng/kg, cao hơn nhiều so với giá trị mà loại quả này từng được nhìn nhận trước đây. Do quả chín nhanh và khó bảo quản lâu, nguồn hàng thường phụ thuộc vào mùa vụ và lượng quả thu hái được.
Cây bình bát khá dễ sống, ưa đất ẩm và thường phát triển tốt ở những khu vực ven ao, mương, vùng đất thấp. Cây có thể mọc từ hạt, sau khi phát triển thành cây lớn sẽ cho quả theo mùa. Chính khả năng thích nghi tốt với điều kiện tự nhiên khiến bình bát từng mọc phổ biến mà không cần người dân chăm sóc cầu kỳ.
