Lục bình hay bèo tây vốn là loài cây thủy sinh quen thuộc ở nhiều vùng sông nước miền Tây Nam Bộ. Cây thường mọc trên ao hồ, kênh rạch, thân lục bình phình to, rỗng, lá màu xanh lục, bề mặt láng nhẵn, gân lá hình cung dài và hẹp. Phía dưới là bộ rễ đen như lông vũ, buông rủ xuống mặt nước. Chính đặc điểm sinh trưởng mạnh mẽ, dễ thích nghi này khiến lục bình trở thành nguồn nguyên liệu dồi dào, gần như vô tận. Vào mùa nắng, những chùm hoa tím nhạt của lục bình tạo nên hình ảnh đặc trưng của nhiều miền quê.
Những đám lục bình mọc dại hoặc được gây trồng trên ao, kênh rạch ở miền Tây (Ảnh minh hoạ)
Nếu như các nghề thủ công truyền thống khác phụ thuộc nhiều vào nguồn nguyên liệu thì với các mặt hàng thủ công mỹ nghệ từ lục bình, người dân chủ động được đầu vào, giá thành lại rẻ.
Nhận thấy nhu cầu nguyên liệu ngày càng tăng, một số hộ dân ở các tỉnh/thành miền Tây như Đồng Tháp, An Giang, Vĩnh Long và TP Cần Thơ… đã chủ động gây trồng lục bình tại ao, mương vườn hoặc khu vực mặt nước phù hợp thay vì chỉ thu gom từ tự nhiên. Việc này giúp người dân có nguồn nguyên liệu ổn định hơn, đồng thời tạo thêm một hướng sinh kế bên cạnh các hoạt động sản xuất nông nghiệp truyền thống.
Khác với nhiều loại cây trồng trên cạn, lục bình phát triển hoàn toàn trong môi trường nước nên việc chăm sóc tương đối đơn giản. Người dân thường lựa chọn khu vực nước sạch, ít ô nhiễm, dòng chảy chậm để thả giống. Chỉ từ một lượng cây ban đầu, lục bình có thể nhanh chóng sinh sôi, tạo thành từng cụm lớn nhờ khả năng nhân giống tự nhiên bằng chồi non.
Trong quá trình trồng lục bình, để chất lượng lục bình được tốt, người dân chỉ cần kiểm soát mật độ cây, loại bỏ những phần già, hư hỏng và giữ môi trường nước phù hợp. Sau khoảng 3 tháng, lục bình đạt kích thước phù hợp sẽ được thu hoạch. Người dân thường lựa chọn những thân dài, thẳng, chưa bị xơ cứng để đảm bảo chất lượng khi làm nguyên liệu. Khi cắt lục bình, phần cây non và chồi mới vẫn được giữ lại để tiếp tục phát triển, giúp duy trì nguồn cung cho các đợt thu hoạch sau.
Người dân thu hoạch buộc thành các bó lục bình trước khi đem bán (Ảnh minh hoạ)
Để có thành phẩm từ lục bình làm nguyên liệu cho các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, sau khi thu hoạch, người dân loại bỏ lá, rễ, giữ lại phần thân rồi rửa sạch bùn đất trước khi phơi dưới nắng tự nhiên. Đây là công đoạn quan trọng bởi nguyên liệu cần đạt độ khô phù hợp, không bị nấm mốc cũng như giữ được độ dẻo để thuận tiện cho việc đan lát.
Thông thường, lục bình được phơi trong nhiều ngày tùy điều kiện thời tiết. Khi đạt yêu cầu, thân cây chuyển sang màu vàng nhạt, nhẹ hơn nhưng vẫn có độ dai nhất định. Sau đó, nguyên liệu được phân loại theo chiều dài, màu sắc và độ đồng đều trước khi bán cho thương lái, cơ sở sản xuất để làm các mặt hàng như giỏ xách, khay, thảm, bàn ghế, hộp đựng đồ và sản phẩm trang trí nội thất.
Tại nhiều địa phương, người dân không chỉ bán nguyên liệu mà còn kết hợp nghề đan lát thủ công để nâng cao giá trị sản phẩm. Không chỉ phục vụ thị trường trong nước, nhiều sản phẩm làm từ lục bình còn được xuất khẩu ra nước ngoài.
Đối với người trồng, lục bình không phải là loại cây cần nguồn vốn đầu tư lớn. Chi phí chủ yếu nằm ở khâu thu hoạch, vận chuyển, phơi và bảo quản nguyên liệu. Nếu điều kiện thời tiết thuận lợi, cây có thể liên tục tái sinh, giúp người dân duy trì nguồn cung trong nhiều thời điểm trong năm, từ đó cho thu nhập đều đặn.
Một ưu điểm khác khiến lục bình được thị trường ưa chuộng chính là tính bền vững và thân thiện môi trường. Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến sản phẩm xanh, giảm thiểu nhựa và vật liệu tổng hợp, các sản phẩm thủ công từ lục bình trở thành lựa chọn lý tưởng.
Những sản phẩm được làm từ lục bình vô cùng đẹp mắt, được nhiều người sử dụng (Ảnh minh hoạ)
Khi nghề đan lát lục bình phát triển cũng tạo được công ăn việc làm cho người dân, đặc biệt là phụ nữ, người lớn tuổi. Từ vài chục nghìn đồng mỗi ngày khi mới học việc, người thợ lành nghề có thể đạt thu nhập ổn định hơn.
Dù có nhiều lợi thế, nghề trồng và đan lát lục bình cũng đối mặt với không ít thách thức. Việc sinh trưởng nhanh, dễ trồng khiến giá của lục bình tươi dao động từ 15.000 đồng - 30.000 đồng/kg, riêng ngó lục bình có mức giá cao hơn, tuy nhiên nguồn cung dồi dào, nhu cầu tiêu thụ chưa nhiều cũng trở thành thách thức với người trồng.
Bên cạnh đó, việc phơi lục bình khô để làm nguyên liệu cho sản xuất đồ thủ công mỹ nghệ phụ thuộc lớn vào thời tiết, nhất là trong mùa mưa kéo dài. Nếu không được xử lý đúng cách, lục bình dễ bị ẩm mốc, đổi màu, ảnh hưởng đến độ bền của sản phẩm.
Có thể nói, từ một loài cây từng bị xem là “cỏ dại” trên sông nước, lục bình ngày nay không chỉ trở thành nguồn thực phẩm tốt cho sức khỏe mà còn là nguyên liệu có giá trị trong ngành thủ công mỹ nghệ.
Nhờ ưu điểm vốn đầu tư thấp, tận dụng tốt điều kiện tự nhiên và có thể kết hợp với các hoạt động sản xuất khác, nghề trồng và khai thác từ cây lục bình đã giúp không ít người dân miền sông nước cải thiện thu nhập, trang trải cuộc sống thường ngày.
