Nhắc đến những loại rau gia vị làm nên bản sắc ẩm thực miền Trung, bên cạnh lá giang hay rau răm, nhiều người sẽ nhớ ngay đến lá é. Loại lá nhỏ bé này sở hữu mùi thơm rất riêng, chỉ cần vò nhẹ đã lan tỏa hương tinh dầu dịu mát, pha chút hương sả và húng quế. Khi ăn, lá é có vị chát nhẹ, chua thanh và hậu ngọt, giúp món ăn trở nên hấp dẫn hơn mà không lấn át hương vị nguyên liệu chính.
Lá é còn được gọi là é trắng, húng trắng, trà tiên, tiến thực, húng lông hay húng quế lông (tên khoa học Ocimum basilicum var. pilosum). Đây là cây thân thảo sống một năm, cao khoảng 0,5-1m, thân vuông, phân nhiều cành từ gốc tạo thành bụi, lá màu xanh nhạt phủ một lớp lông mịn.
Loài cây này được trồng nhiều ở Đắk Lắk, Lâm Đồng và một số tỉnh miền Trung, Tây Nguyên. Điều kiện khí hậu nhiều nắng, ít mưa kéo dài cùng thổ nhưỡng phù hợp giúp lá é có hàm lượng tinh dầu cao, hương thơm đậm hơn so với những vùng khác.
Trước đây, người dân địa phương thường hái lá é ăn sống cùng các loại rau khác, hoặc dùng để nấu canh, kho cá, hấp gà, xào ếch, cơm chiên... Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, cái tên lá é nổi tiếng khắp cả nước nhờ món lẩu gà lá é.
Một nồi lẩu gà lá é hấp dẫn bởi nước dùng ngọt thanh từ gà, vị chua dịu của măng, vị cay nồng của ớt xiêm xanh, vị ngọt của nấm hòa quyện với hương thơm đặc trưng của lá é. Khi nhúng lá vào nồi lẩu đang sôi, tinh dầu tỏa ra tạo nên mùi thơm rất cuốn hút.
Ngoài lẩu gà, lá é còn được dùng trong lẩu cá kèo, cá lóc, gà hấp, ếch xào lá é, bò xào, gỏi hay ăn kèm các món nướng. Mỗi món ăn đều mang một hương vị riêng nhưng đều có điểm chung là thơm dịu, thanh mát và ít gây ngấy.
Đối với nhiều du khách, đặc biệt là những người ghé Đắk Lắk (khu vực tỉnh Phú Yên cũ), thưởng thức lẩu gà lá é gần như là trải nghiệm không thể bỏ qua. Không ít người lần đầu còn khá ngạc nhiên vì mùi thơm lạ của loại lá này. Thế nhưng chỉ sau vài miếng, nhiều thực khách lại nhanh chóng "nghiện" hương vị thanh mát và mua thêm lá é tươi hoặc hạt giống về làm quà.
Nhờ sức hút đó, nhiều nhà hàng chuyên lẩu gà lá é đã xuất hiện tại Hà Nội, TP.HCM và nhiều tỉnh, thành khác. Món ăn vốn là đặc sản địa phương nay đã trở thành lựa chọn quen thuộc của nhiều gia đình vào dịp cuối tuần hay những buổi tụ họp bạn bè.
Vào mùa hè, các chợ mạng cũng nhộn nhịp rao bán lá é tươi. Nhiều cửa hàng còn bán trọn bộ combo lẩu gồm gà, nước dùng, măng, nấm, lá é và ớt xiêm để khách chỉ cần mang về chế biến.
Hiện nay, lá é tươi bán lẻ tại các thành phố thường dao động khoảng 70.000-100.000 đồng/kg, tùy thời điểm và chất lượng.
Loại cây này khá dễ thích nghi với khí hậu nóng, nhiều nắng. Sau khi gieo hạt khoảng 40-50 ngày là có thể bắt đầu thu hoạch. Cây sinh trưởng khỏe, có thể cắt nhiều lứa nếu được chăm sóc tốt. Người trồng chủ yếu bón phân hữu cơ, tưới nước vừa đủ và thường xuyên cắt tỉa để cây ra nhiều chồi non, cho năng suất cao.
Ở Đắk Lắk, nhiều hộ dân đã mở rộng diện tích trồng lá é thay vì chỉ trồng vài luống quanh nhà như trước. Cây lá é cần khoảng 450 - 60 ngày là có thể bắt đầu thu hoạch lứa đầu tiên. Lá sau khi thu hoạch được thương lái đến tận vườn thu mua rồi vận chuyển đến các thành phố lớn hoặc cung cấp cho nhà hàng chuyên món lẩu.
Do lá khá mềm, dễ dập và nhanh mất mùi thơm nên khâu thu hoạch, đóng gói và vận chuyển phải được thực hiện cẩn thận. Lá é ngon nhất khi sử dụng trong khoảng 5-7 ngày sau khi hái, nếu để quá lâu tinh dầu sẽ giảm, hương vị không còn đậm đà như ban đầu.
