Từng là cây dại ven đường, nay trở thành dược liệu đắt đỏ
Nhắc đến xáo tam phân, nhiều người ở Khánh Hòa, Phú Yên hay Ninh Thuận không còn xa lạ. Loài cây dây leo thân gỗ này thường mọc ở vùng đồi núi khô cằn, có nhiều gai nhọn và hình dáng khá hoang dã. Nếu không quan sát kỹ, ít ai nghĩ rằng phần rễ của nó lại có giá trị kinh tế cao đến vậy.
Xáo tam phân có tên khoa học là Paramignya trimera, thuộc họ cam bưởi. Cây thường phát triển tự nhiên trong môi trường nắng nóng, thân có thể dài hơn 5m, vỏ màu nâu vàng và rễ tỏa mùi thơm nhẹ đặc trưng do chứa tinh dầu.
Theo kinh nghiệm dân gian, gần như toàn bộ cây từ rễ, thân, lá đến gai đều được tận dụng làm dược liệu. Trong đó, phần rễ được đánh giá cao nhất vì chứa nhiều hoạt chất sinh học và phải mất khoảng 5–6 năm mới có thể thu hoạch.
Hiện nay, giá lá và cành xáo tam phân dao động khoảng vài trăm nghìn đồng mỗi kg, trong khi phần rễ có thể được bán với giá từ 7–10 triệu đồng/kg tùy chất lượng và tuổi cây. Chính mức giá cao này khiến xáo tam phân từng được nhiều người ví như “dược liệu quý hơn vàng”.
Không ít thời điểm, nhu cầu tăng mạnh khiến nguồn cây tự nhiên trở nên khan hiếm. Một số địa phương ở miền Trung đã bắt đầu nhân giống và trồng quy mô nhỏ để phục vụ thị trường dược liệu.
Vì sao xáo tam phân được nhiều người săn lùng?
Trong y học cổ truyền, xáo tam phân được mô tả có vị hơi đắng, pha ngọt, tính mát nhẹ và mùi thơm dễ chịu. Người dân từ lâu đã dùng loại cây này để hỗ trợ giải độc gan, giảm đau nhức xương khớp, cải thiện giấc ngủ và bồi bổ cơ thể.
Theo một số nghiên cứu dược liệu, cây chứa nhiều nhóm hoạt chất như flavonoid, saponin, coumarin, alkaloid hay triterpenoid. Đây đều là các hợp chất thường xuất hiện trong nhiều loại thảo dược có đặc tính chống oxy hóa và chống viêm.
Đáng chú ý, từng bộ phận của cây lại có đặc điểm dược học khác nhau.
Phần rễ được xem là nơi tập trung nhiều hoạt chất nhất. Một số nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chiết xuất từ rễ xáo tam phân có khả năng hỗ trợ bảo vệ tế bào gan, giảm men gan và chống oxy hóa. Ngoài ra, hoạt chất ostruthin trong rễ còn được ghi nhận có tác động lên một số dòng tế bào ung thư trong môi trường phòng thí nghiệm
Trong khi đó, phần thân chứa nhiều hợp chất phenolic và coumarin có đặc tính chống viêm. Một số nghiên cứu bước đầu ghi nhận khả năng hỗ trợ giảm phản ứng viêm và bảo vệ tế bào thần kinh.
Lá xáo tam phân lại giàu tinh dầu với khả năng kháng khuẩn và kháng nấm khá mạnh. Một số thử nghiệm cũng cho thấy chiết xuất lá có hoạt tính sinh học đối với nhiều dòng tế bào khác nhau.
Những thông tin này khiến xáo tam phân nhanh chóng được nhiều người truyền tai như một loại “thần dược” tự nhiên. Tuy nhiên, giới chuyên môn cho rằng cần nhìn nhận thận trọng hơn trước các công dụng được quảng bá.
Chuyên gia cảnh báo không nên xem là “thần dược”
Theo các chuyên gia y học cổ truyền, phần lớn nghiên cứu về xáo tam phân hiện vẫn đang ở giai đoạn tiền lâm sàng hoặc thử nghiệm trong phòng thí nghiệm. Điều đó đồng nghĩa với việc chưa có đủ dữ liệu để khẳng định hiệu quả điều trị trên người như nhiều lời đồn đoán.
Bác sĩ Hoàng Sầm, Chủ tịch Viện Y học Bản địa Việt Nam, từng lưu ý rằng người dân không nên tự ý sử dụng xáo tam phân như thuốc chữa bệnh. Việc dùng sai liều lượng hoặc dùng kéo dài có thể gây tác dụng phụ ngoài mong muốn.
Một số người có cơ địa nhạy cảm có thể gặp tình trạng đau bụng, tiêu chảy hoặc đau đầu khi sử dụng. Với phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ dưới 10 tuổi, việc dùng loại dược liệu này không được khuyến khích.
Các chuyên gia cũng khuyên rằng nếu muốn sử dụng xáo tam phân để hỗ trợ sức khỏe, người dùng nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc người có chuyên môn về y học cổ truyền. Đồng thời cần lựa chọn nguồn dược liệu rõ xuất xứ để tránh mua phải hàng kém chất lượng hoặc bị trộn lẫn tạp chất.
Dù được đánh giá là loại cây có tiềm năng dược học, xáo tam phân vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu để xác định hiệu quả thực tế, liều dùng an toàn cũng như khả năng tương tác với các loại thuốc khác.
