Khi nhắc đến bắt nạt học đường, nhiều người thường nghĩ ngay đến những đứa trẻ là nạn nhân và dành sự quan tâm cho việc bảo vệ các em. Tuy nhiên, một thực tế cũng đáng lưu ý là có những trẻ lại trở thành người đi bắt nạt bạn khác. Đối với nhiều bố mẹ, đây là điều khó chấp nhận bởi không ai mong con mình là người gây tổn thương cho người khác.
Thế nhưng, hành vi bắt nạt không phải lúc nào cũng xuất phát từ việc trẻ "xấu tính" hay cố ý làm điều sai. Đằng sau lời trêu chọc quá mức, những cú đẩy, cái đánh hay sự cô lập bạn bè có thể là nhiều nguyên nhân khác nhau như trẻ chưa biết kiểm soát cảm xúc, muốn khẳng định bản thân, bắt chước hành vi từ người lớn hoặc bạn bè, hoặc đang gặp những áp lực mà chưa biết cách bộc lộ.
Ảnh minh hoạ.
Chính vì vậy, nếu vội vàng trách mắng hay trừng phạt, bố mẹ có thể bỏ lỡ cơ hội giúp con thay đổi từ gốc. Điều quan trọng là nhìn nhận vấn đề một cách bình tĩnh, tìm hiểu nguyên nhân khiến trẻ có hành vi bắt nạt và đồng hành để con học cách tôn trọng, đồng cảm và giải quyết mâu thuẫn một cách tích cực.
Khi được định hướng đúng, trẻ dễ nhận ra hậu quả từ hành động của mình, dần hình thành những kỹ năng giao tiếp và ứng xử lành mạnh, góp phần xây dựng các mối quan hệ tốt đẹp với bạn bè trong quá trình trưởng thành.
Chuyên gia tâm lý Nguyễn Ngọc Vui.
Một đứa trẻ ngoan có thể trở thành một người bắt nạt bạn hay không? Và khi biết con mình là người đi bắt nạt bạn, phản ứng đầu tiên của bố mẹ nên là gì?
Thật ra, chúng ta cần định nghĩa lại chữ "ngoan" đó. Ví dụ như là theo bố mẹ, "con ngoan là đứa trẻ biết nghe lời", nhưng thực tế đứa trẻ ngoan hoàn toàn có thể đi bắt nạt người khác. Vì con bắt buộc phải nghe lời, và bên trong của con có sự bức xúc, nhu cầu được xả nên tìm người khác để xả. Cho nên trong mắt của bố mẹ, con vẫn là ngoan, nhưng mà đối với bạn bè đồng trang lứa hoặc là nhỏ tuổi hơn trẻ có thể trở thành một người với tính cách khác.
Hoặc trong gia đình cũng có xu hướng là bắt nạt, ví dụ bố sẽ bắt nạt mẹ, anh bắt nạt em chẳng hạn, trẻ sẽ sao chép nguyên hình mẫu đó để đi bắt nạt người khác màkhông hề biết đó là một vấn đề không được phép làm chẳng hạn. Cho nên một đứa trẻ ngoan vẫn có thể đi bắt nạt người khác.
Và khi biết con đi bắt nạt người khác, phản ứng đầu tiên của bố mẹ nên là gì? Điều đầu tiên là sự bình tĩnh. Chúng ta cần nhìn ra điểm sáng trong vấn đề, tức là con mình đang bắt nạt, bắt nạt ai? Bắt nạt người lớn tuổi hơn, hay là bắt nạt bạn đồng trang lứa, hay bắt nạt người nhỏ tuổi? Bắt nạt như thế nào? Bắt nạt bằng lời nói, cách xúc phạm, hay cười cợt, tác động vật lý? Chúng ta cần mô tả rõ hành vi của con, vì mỗi hành vi sẽ có những cái mức độ nghiêm trọng khác nhau.
Và sau khi mà mô tả hành vi xong, bố mẹ cần để tìm hiểu nguyên nhân: tại sao con bắt nạt? Tại vì con bị bắt nạt cho nên con bắt nạt lại? Hay đó là cái niềm vui của con? Hay là vì con bị bức xúc cái điều gì? Và con nghĩ là bạo lực thì mới giải quyết được, hoặc vấn đề mình phải tác động gì đó đến người khác?...
Nếu con nói "bạn ấy đáng bị như vậy" thì bố mẹ nên phản hồi như thế nào?
Khi trẻ nói: "Bạn ấy đáng bị như vậy", bố mẹ đừng vội phản ứng ngay mà hãy chú ý đến bối cảnh và tâm thế của con khi nói câu đó. Trẻ đang cố chống chế vì biết mình làm sai và muốn tránh bị trách phạt? Hay con đang bộc lộ sự bức xúc vì cho rằng mình đã bị bạn bắt nạt trong thời gian dài, đến hôm nay mới phản kháng? Cùng một câu nói nhưng nếu xuất phát từ những tâm trạng khác nhau thì cách bố mẹ lắng nghe và phản hồi cũng cần khác nhau.
Trong lúc tức giận, nhiều bố mẹ có thể buột miệng nói: "Nếu con nghĩ bạn đáng bị đánh thì con cũng đáng bị như vậy." Thậm chí có người còn đánh con để "cho con biết cảm giác". Tuy nhiên, những phản ứng mang tính trừng phạt này thường không giúp trẻ nhận ra lỗi của mình. Ngược lại, khiến trẻ cảm thấy bị tổn thương, bị phủ nhận cảm xúc và vô tình làm gia tăng xu hướng hung hăng trong cách giải quyết mâu thuẫn.
Nếu nhận thấy cả mình và con đều đang quá căng thẳng, bố mẹ không nhất thiết phải giải quyết mọi chuyện ngay lúc đó. Hãy dành cho cả hai một khoảng lặng để bình tĩnh hơn rồi mới quay lại cuộc trò chuyện. Khi cảm xúc đã dịu xuống, bố mẹ có thể đặt những câu hỏi mở để hiểu rõ sự việc thay vì chỉ kết luận ai đúng, ai sai. Chẳng hạn: "Điều gì khiến con nghĩ bạn đáng bị như vậy?", "Bạn đã làm gì với con?", "Sau đó con đã phản ứng thế nào?", "Theo con, việc bạn làm đã khiến con cảm thấy ra sao?" hay "Con nghĩ hành động của mình đã ảnh hưởng đến bạn như thế nào?".
Những câu hỏi này không nhằm bênh vực hay buộc tội bất kỳ ai, mà giúp trẻ nhìn lại toàn bộ diễn biến của sự việc, nhận diện cảm xúc của bản thân và dần hiểu được hậu quả từ hành động của mình.
Những cái cách nuôi dạy con nào giúp giảm nguy cơ khiến cho trẻ trở thành người bắt nạt, cũng như biết cách giải quyết mâu thuẫn mà không dùng bạo lực?
Một trong những cách hiệu quả để ngăn ngừa hành vi bắt nạt ở trẻ là bố mẹ làm gương trong cách cư xử hàng ngày. Trẻ học qua những lời dạy, quan sát hành động của người lớn. Vì vậy, nếu trong gia đình không có bạo lực, không có những lời lẽ xúc phạm hay hành vi bắt nạt, trẻ sẽ dần hình thành nhận thức rằng đó không phải là cách ứng xử đúng. Đặc biệt, cách bố mẹ giải quyết mâu thuẫn với nhau hoặc với người khác cũng sẽ trở thành "khuôn mẫu" để trẻ học theo khi đối mặt với xung đột.
Bên cạnh việc làm gương, bố mẹ cũng nên dạy con những nguyên tắc ứng xử cơ bản ngay từ sớm. Trước hết là nguyên tắc: "Điều mình không muốn người khác làm với mình thì đừng làm với người khác." Tuy nhiên, một nguyên tắc tích cực hơn là: "Muốn người khác đối xử với mình như thế nào thì hãy chủ động đối xử với họ như vậy trước."
Ví dụ, nếu con không muốn bị đánh thì con không nên đánh bạn. Cao hơn nữa, nếu con muốn được bạn bè tôn trọng thì trước hết con cần biết tôn trọng người khác. Khi những nguyên tắc này được bố mẹ nhắc nhở và thực hành thường xuyên, trẻ sẽ học được cách xây dựng các mối quan hệ tích cực và hạn chế lựa chọn bạo lực để giải quyết mâu thuẫn.
Theo chuyên gia, mục tiêu quan trọng nhất khi giáo dục một đứa trẻ từng bắt nạt người khác là gì? Là khiến trẻ sợ bị phạt hay là giúp trẻ chịu trách nhiệm và biết đồng cảm?
Chỉ khiến trẻ không bắt nạt vì sợ bị phạt là chưa đủ, bởi động lực này chỉ mang tính tạm thời. Điều quan trọng hơn là giúp trẻ biết chịu trách nhiệm với hành động của mình và học cách đồng cảm. Khi hiểu rằng hành vi của mình có thể gây tổn thương cho người khác hoặc ngược lại, mang đến sự tôn trọng, yêu thương và hạnh phúc cho mọi người, trẻ sẽ có động lực thay đổi từ bên trong thay vì chỉ làm theo vì sợ hãi.
Với những trẻ lớn hơn, bố mẹ cũng cần giúp con nhận ra rằng xu hướng bạo lực đôi khi xuất phát từ những cảm xúc tiêu cực, tổn thương hoặc áp lực chưa được giải tỏa. Khi những vấn đề này được lắng nghe và giải quyết đúng cách, trẻ sẽ dần giảm các hành vi hung hăng và không còn xem việc bắt nạt người khác là cách để giải quyết cảm xúc hay khẳng định bản thân.
